ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Παρασκευή 4 Νοεμβρίου 2022

Khalil Gibran - Το ποτάμι φοβάται να μπει στον ωκεανό

#διαβάζω_για_σένα 


Το ποτάμι φοβάται να μπει στον ωκεανό

Λένε ότι, πριν μπει στη θάλασσα το ποτάμι, τρέμει από φόβο. Κοιτάζει πίσω σε όλη τη διαδρομή, τις κορυφές και τα βουνά, τον μακρύ και ελικοειδή δρόμο που διέσχισε ανάμεσα σε ζούγκλες και πόλεις, και βλέπει μπροστά του έναν ωκεανό τόσο μεγάλο, που η είσοδος σε αυτόν δεν μπορεί παρά να σημαίνει εξαφάνιση για πάντα.

Αλλά δεν υπάρχει άλλος τρόπος.

Το ποτάμι δεν μπορεί να πάει πίσω.

Κανείς δεν μπορεί να γυρίσει πίσω.

Είναι αδύνατο στη ζωή να πας πίσω.

Δεν υπάρχει άλλος τρόπος, το ποτάμι δεν μπορεί να επιστρέψει.

Το ποτάμι πρέπει να πάρει το ρίσκο του και να εισέλθει στον ωκεανό. Μόνο με την είσοδο στον ωκεανό θα εξαφανιστεί ο φόβος.

Γιατί μόνο τότε θα μάθει το ποτάμι ότι δεν πρόκειται να εξαφανιστεί στον ωκεανό, αλλά θα γίνει ωκεανός.

Khalil Gibran


Πέμπτη 20 Οκτωβρίου 2022

Από τη Γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς - Συνέντευξη στο "Παρόν της Κυριακής"

 



Συνέντευξη με τον Δημήτρη Φιλελέ: Από τη γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς

October 18, 2022 στις κατηγορίες BIBΛIO,

– Οδοιπορικό μνήμης και πολιτισμού με αφορμή τα 100 χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής


Το 2022 συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από την κορύφωση του δράματος του Ελληνισμού, με την καταστροφή της Σμύρνης και τον οριστικό βίαιο ξεριζωμό των Μικρασιατών Ελλήνων από τις πατρογονικές τους εστίες. Ο εκπατρισμός όμως από τις αλησμόνητες χαμένες πατρίδες, μαζί με το πέρασμα όσων κρατιούνται στη ζωή στην κυρίως Ελλάδα, τις τραγικές τους μνήμες και την οδύνη της προσφυγιάς, φέρνει και όλο τον ξεχωριστό ελληνικό πολιτισμό που είχε αναπτυχθεί από τα μικρασιατικά παράλια μέχρι και τα βάθη της Ανατολής.

Λογοτεχνικές και καλλιτεχνικές δημιουργίες, μουσικές αναζητήσεις και μαγειρικά αρώματα βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να ανθίσουν αρχικά στα νησιά του Αιγαίου και στη συνέχεια στα μεγάλα αστικά κέντρα του ελλαδικού χώρου, όπως η Αθήνα, ο Πειραιάς, ο Βόλος και η Θεσσαλονίκη. Στο διάβα του χρόνου, όλα αυτά τα στοιχεία ενοποιούνται στο χωνευτήρι του πολιτισμού, γονιμοποιούνται και γονιμοποιούν απόψεις και ιδέες, δημιουργούν τάσεις και ρεύματα, εδραιώνονται και συνεχίζουν μέχρι σήμερα να συνεισφέρουν στην πολιτισμική δημιουργία του τόπου μας, όχι ως ιστορικές καταβολές αλλά ως ζωντανά κύτταρα πολιτισμού.

Μέσα από τις σελίδες του λογοτεχνικού οδοιπορικού “Από τη γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς” (εκδ. Πηγή), με κείμενα παλαιότερα αλλά και σημερινά, καταγράφεται η αδιάσπαστη αλυσίδα που ενώνει το παρελθόν με το παρόν και στρέφει με αισιοδοξία το βλέμμα στο μέλλον. Το εν λόγω έργο, σε επιμέλεια και ανθολόγηση του εκπαιδευτικού και συγγραφέα Δημήτρη Φιλελέ, αποτίει έναν πολύπλευρο φόρο τιμής στο προσφυγικό βίωμα του Μικρασιατικού Ελληνισμού και στον τρόπο με τον οποίο αυτός “μπόλιασε” τον ελλαδικό χώρο. Παράλληλα, κάθε αντίτυπο συνοδεύεται από ένα QR code, μέσω του οποίου κάθε αναγνώστης μπορεί να έχει ελεύθερη πρόσβαση σε ηχητική αφήγηση των κειμένων, γεγονός το οποίο καθιστά το έργο προσβάσιμο σε αναγνωστικό κοινό που υπό άλλες συνθήκες δε θα είχε πρόσβαση σε αυτό.

Με τον κ. Φιλελέ είχαμε μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη στην οποία μας αποκάλυψε τους λόγους που τον οδήγησαν στην συγγραφή του βιβλίου καθώς και τα μηνύματα που θέλει να περάσει με αυτό, ειδικά τώρα που βρισκόμαστε ακόμα στη δίνη που γεμίζουν οι μνήμες και οι θύμησες της μικρασιατικής καταστροφής

Ας την δούμε αναλυτικά στη συνέχεια:

• Ως πολύπειρος εκπαιδευτικός, συγγραφέας και επιμελητής εκδόσεων, η συλλογή κειμένων “Από τη γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς” αποτελεί το τέταρτο έργο σας το οποίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πηγή. Με δεδομένο ότι το αντικείμενό της διαφέρει κάπως, ως προς τη θεματολογία, από εκείνο των παλαιότερων τριών έργων σας, ποιος ο λόγος που σας ώθησε στο να επιμεληθείτε μια συλλογή με τέτοια θεματική;

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΦΙΛΕΛΕΣ: Είναι αλήθεια ότι το περιεχόμενο αυτής της συλλογής έχει τόσο διαφορές όσο και ομοιότητες σε σχέση με τις τρεις προηγούμενες, που έχουν επίσης κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Πηγή. Η σημαντική διαφορά είναι ότι η παρούσα συλλογή περιορίζεται κατά το ήμισυ στη μεταγραφή κειμένων, ενώ το άλλο μισό αποτελείται από νέα κείμενα που γράφτηκαν με αφορμή τη Μικρασιατική Καταστροφή. Ο λόγος που με ώθησε στην επιλογή αυτή, που εκ των πραγμάτων αποδείχτηκε εξαιρετικά επιτυχημένη, είναι ότι στόχος του βιβλίου αυτού είναι να μην προστεθεί στα ήδη υπάρχοντα άλλο ένα μνημόσυνο για τις αλησμόνητες πατρίδες της Ιωνίας. Αντίθετα, μέσα από τα νέα κείμενα αναδεικνύονται πτυχές του ελληνικού μικρασιατικού πολιτισμού, που με τον ξεριζωμό των Ελλήνων και τη βίαιη μετακίνησή τους στον ελλαδικό χώρο, διέσχισαν το Αιγαίο και δημιούργησαν νέες τάσεις και νέα ρεύματα, που μέχρι σήμερα παράγουν πολιτισμό. Και ασφαλώς αυτή η παραγωγική διαδικασία όχι μόνο δεν έχει κλείσει, αλλά εξακολουθεί να δίνει καρπούς.

• Πώς ακριβώς επηρέασε ο Μικρασιατικός Ελληνισμός εκείνον του Ελλαδικού κορμού στον τομέα της λογοτεχνικής δημιουργίας και σε ποιον βαθμό οι δικές μας αναγνωστικές εμπειρίες πηγάζουν (και) από αυτόν;

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΦΙΛΕΛΕΣ: Είναι πολύ μεγάλος ο αριθμός των Μικρασιατών Ελλήνων λογοτεχνών αλλά και των ανθρώπων των Γραμμάτων και των Τεχνών που είτε ήρθαν στην Ελλάδα ως πρόσφυγες, είτε γεννήθηκαν από πρόσφυγες γονείς στην Ελλάδα και λειτούργησαν ως δημιουργοί πολιτισμού, διαμορφώνοντας μια νέα πραγματικότητα τόσο στον χώρο της λογοτεχνίας όσο και στον ευρύτερο χώρο της Τέχνης. Για να περιοριστούμε στη λογοτεχνία, ενδεικτικά αναφέρω τους γεννημένους στα χώματα της Μικράς Ασίας:  Αλέκο Φωτιάδη, Φώτη Κόντογλου, Άγγελο Σημηριώτη, Χρήστο Σολομωνίδη, Πλάτωνα Ροδοκανάκη, Ηλία Βενέζη, Στρατή Δούκα, Κοσμά Πολίτη, Γιώργο Σεφέρη, Διδώ Σωτηρίου, Θράσο Καστανάκη, Μαρία Ιορδανίδου, Γιώργο Θεοτοκά, Τάσο Αθανασιάδη, Γιώργο Σαραντάρη και Μενέλαο Λουντέμη. Νομίζω ότι αυτά τα λίγα, πράγματι, ονόματα από έναν πολύ μακρύ κατάλογο είναι αρκετά για να καταδείξουν την επίδραση των λογοτεχνών και των έργων τους τους όχι μόνο στην εποχή τους, αλλά και την επίδρασή τους στις μέρες μας και στο μέλλον.

• Σε προηγούμενες εκδόσεις διηγημάτων, τις οποίες έχετε επιμεληθεί, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα σε κλασικούς Έλληνες λογοτέχνες. Ποιος είναι ο λόγος που τα έργα τους συνεχίζουν να διατηρούν την αξία τους;

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΦΙΛΕΛΕΣ: Ο ορισμός ενός λογοτέχνη ως κλασικού συνδέεται άρρηκτα με τη διαχρονική αξία του έργου του. Πράγμα που σημαίνει ότι τα έργα των κλασικών λογοτεχνών οφείλουμε να μην σκονίζονται στα ράφια των βιβλιοθηκών, αλλά να γίνονται σημεία αναφοράς στην τρέχουσα ελληνική πραγματικότητα. Ο Βιζυηνός, ο Ροΐδης, ο Παπαδιαμάντης, ο Καρκαβίτσας, ο Παλαμάς και πολλοί άλλοι ομότεχνοί τους, πεζογράφοι και ποιητές, είναι εκείνοι που δημιούργησαν με το έργο τους τις ρίζες της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Αν δεν γνωρίζουμε το έργο των θεμελιωτών της λογοτεχνίας μας, πώς είναι δυνατό να δημιουργήσουμε νέα λογοτεχνικά έργα; Από ποιους δεσμούς με το παρελθόν θα εξελιχθούμε στο παρόν και θα αφήσουμε παρακαταθήκες για το μέλλον; Όλοι γνωρίζουμε και συμφωνούμε ότι στην Τέχνη, όπως και στη φύση, δεν υπάρχει παρθενογένεση. Θεωρώ ότι είμαστε τα νέα φύλλα στο δέντρο της ελληνικής λογοτεχνίας. Για να επιβιώσουμε και να ανθίσει το δέντρο αυτό, χρειάζονται σίγουρα πότισμα οι ρίζες του.

Επιπλέον, το πιο σημαντικό είναι ότι διαβάζοντας τα έργα τους διαπιστώνουμε ότι στην πλειονότητά τους εξακολουθούν να έχουν μηνύματα που είναι επίκαιρα και σήμερα. Προς επιβεβαίωση, σας παραπέμπω ενδεικτικά στα διηγήματα: «Το αμάρτημα της μητρός μου» του Γεώργιου Βιζυηνού, «Το Χριστόψωμο» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, «ιστορία ενός σκύλου» του Εμμανουήλ Ροΐδη, «Θάνατος παλληκαριού» του Κωστή Παλαμά, «Ο καπετάν Γιώργης» του Αργύρη Εφταλιώτη.

• Όλα τα έργα σας, τα οποία κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Πηγή, συνοδεύονται δωρεάν είτε από CD είτε από κωδικό QR με αφήγηση, ούτως ώστε να καθίσταται δυνατό ο αναγνώστης να ακούσει και τα κείμενα. Επρόκειτο για κάποιου είδους συνειδητή επιλογή;

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΦΙΛΕΛΕΣ: Η δωρεάν αφήγηση των βιβλίων είναι μία πλήρως συνειδητή επιλογή. Ως δάσκαλος επί 35 χρόνια, είμαι σε θέση να γνωρίζω τις μικρές ή μεγάλες δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένα μεγάλο ποσοστό ατόμων με την ανάγνωση. Όχι μόνο λόγω προβλημάτων που σχετίζονται με απώλεια όρασης ή κινητική δυσκολία, αλλά και λόγω ελλιπούς κατανόησης του γραπτού λόγου κατά την ανάγνωση των κειμένων. Αν στον αριθμό αυτό προσθέσετε τα άτομα που στερούνται ελεύθερου χρόνου για ανάγνωση, αλλά και τους Έλληνες που γεννήθηκαν και ζουν στο εξωτερικό και γνωρίζουν μόνο προφορικά την ελληνική γλώσσα, αντιλαμβάνεστε ότι προκύπτει ουσιώδης ανάγκη για τη συνοδευτική αφήγηση των κειμένων.

Θεωρώ ότι στον τομέα αυτό το συγκεκριμένο βιβλίο, όπως και οι προηγούμενες συλλογές διηγημάτων, ανήκουν στην πρωτοπορία. Σημειώστε ότι όπως αναφέρεται στην πρόσφατη πανελλαδική έρευνα του ΟΣΔΕΛ (2022) «σχεδόν 9 στους 10 νέους τίτλους (8.807, 86%) είναι σε έντυπη μορφή, οι νέοι τίτλοι σε ηλεκτρονική μορφή είναι μόλις το 14% και οι νέοι τίτλοι σε ηχητική μορφή είναι κάτω του 1%».

Ελπίζω και εύχομαι το παράδειγμά μας να ακολουθήσουν και άλλες εκδοτικές δημιουργίες, ώστε αυτό το πενιχρό (και καθόλου ενθαρρυντικό) 1% να γίνει οπωσδήποτε διψήφιο, ώστε να συντελέσουμε όλοι στην άρση του αποκλεισμού των ευάλωτων αναγνωστικά ομάδων από την τρέχουσα ελληνική βιβλιοπαραγωγή. Σας ευχαριστώ για τη φιλοξενία.

 

Πηγή: https://www.paron.gr/2022/10/18/synenteyxi-me-ton-dimitri-filele-apo-ti-gi-tis-mikrasias-sta-monopatia-tis-prosfygias/


Κυριακή 2 Οκτωβρίου 2022

Από τη Γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς - Παρουσίαση βιβλίου


ΑΠΟ ΤΗ ΓΗ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑΣ

ΣΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΦΥΓΙΑΣ


ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΤΕΤΑΡΤΗ, 14 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2022 

50ό Φεστιβάλ Βιβλίου στο Ζάππειο

Σκηνή "Κοσμάς Πολίτης"

Ο Δημήτρης Φιλελές προλογίζει και καλωσορίζει τους ομιλητές, τους/τις συγγραφείς του βιβλίου και το κοινό.



Η Άννα Καρλαύτη ανοίγει το πρόγραμμα της παρουσίασης. Μελοποιεί και ερμηνεύει το ποίημα "Σμύρνη μου" από την ποιητική συλλογή "Ομηρία" του Δημήτρη Φιλελέ. 


Ο Δάσκαλος Χρίστος Γ. Ρώμας ανοίγει το πρόγραμμα των ομιλιών και παρουσιάζει το βιβλίο.

Η παρούσα έκδοση οφείλεται στην έμπνευση και την πρωτοβουλία του πολυτάλαντου εκπαιδευτικού και λογοτέχνη Δημήτρη Φιλελέ. Σκοπός της είναι να αποτελέσει πνευματικό μνημόσυνο για τα εκατό χρόνια από τη Μικρασιατική Τραγωδία και παράλληλα να συμβάλει στη διατήρηση του θλιβερού γεγονότος στη νεοελληνική συνείδηση˙ ενός γεγονότος που μετέβαλε τον χαρακτήρα και τη ροή της ιστορίας του έθνους μας στη σύγχρονη εποχή. Άλλωστε, δεν αμφιβάλλει κανείς ότι και σήμερα ακόμη εξακολουθεί να σιγοκαίει στις συνειδήσεις των νεοελλήνων ο πόνος για τις απίστευτες θηριωδίες των νεοβαρβάρων γειτόνων μας εναντίον του ελληνικού πληθυσμού που ζούσε στις αλησμόνητες πατρίδες. Ενός πολιτισμένου πληθυσμού, που κακοποιήθηκε και σφαγιάσθηκε κατά την ατυχή εκστρατεία του 1922.

Κι ενώ πολλοί Μικρασιάτες, που γλύτωσαν από τη σφαγή ή την ομηρεία, μπόρεσαν να σωθούν καταφεύγοντας στον ελλαδικό χώρο, οι πυρπολήσεις και οι καταστροφές, που ακολούθησαν, σημείωσαν το οριστικό τέλος των κοινωνικών ομάδων της Ιωνίας. Τα κοινωνικά πρωτοκύτταρα: πολιτείες, κωμοπόλεις, χωριά, συνάφια, σύλλογοι, ιδρύματα χάθηκαν για πάντα ως κοινωνικές και θεσμικές οντότητες. Το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών μέτρησε 2.150 απολεσθέντες ελληνικούς οικισμούς στη Μικρασία. Και τούτο, γιατί η κεμαλική κυβέρνηση είχε δηλώσει κατηγορηματικά ότι δεν θα αποδεχόταν στο εξής παραμονή του ελληνικού στοιχείου υπό οιαδήποτε μορφή στον χώρο της τουρκικής επικράτειας.

Ακολούθησαν τα πρώτα χρόνια της προσφυγιάς. Ήταν μια περίοδος εξαθλίωσης, στερήσεων και πόνου για την απώλεια της προγονικής γης. Ήταν όμως, δυστυχώς, και χρόνια δυσπιστίας, φόβου και συχνά εχθρότητας από το γηγενές στοιχείο της Ελλάδας. Και ήταν αυτό φυσικό, καθώς η μάζα του ενός εκατομμυρίου πεντακοσίων χιλιάδων ξεριζωμένων είχε εισρεύσει σε μια χώρα έξι μόλις εκατομμυρίων κατοίκων και ζητούσε να επιβιώσει. Συνεπώς, τα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, που δημιουργούνταν, ήταν καταλυτικά της εύθραυστης κοινωνικής ισορροπίας, που η Ελλάδα είχε εξασφαλίσει, μόλις έναν αιώνα σχεδόν ελεύθερου κρατικού βίου.

Ωστόσο, οι προσφυγογενείς έδειξαν στην πράξη πως δεν ήταν βάρος για τον κρατικό προϋπολογισμό˙ κι ακόμα λιγότερο δεν ήταν παρασυνάγωγοι ή ουραγοί. Απαλλαγμένοι, όσο περνούσαν τα χρόνια, από τη μέριμνα για τον επιούσιο, με λιγότερα ψυχικά τραύματα από την ώριμη γενιά της εξόδου, στάθηκαν οικονομικά στα πόδια τους, ευδοκίμησαν στο επάγγελμά τους και, ενισχύοντας την εθνική οικονομία στον αγροτικό, βιοτεχνικό και βιομηχανικό τομέα, συνέβαλαν στη γενική πρόοδο της χώρας. Επίσης, ως σύνολο αντιμετώπισαν, χέρι με χέρι με τους γηγενείς, τα μεγάλα προβλήματα, τις εθνικές κρίσεις και τις δοκιμασίες. Παράλληλα μετέφεραν στον ελλαδικό χώρο φιλελεύθερες αντιλήψεις και πολιτιστικές αξίες, που είχαν διαμορφωθεί στην Ιωνία, στην οποία είχαν λειτουργήσει και εμπεδωθεί οι κοινοτικοί θεσμοί ενός ελεύθερου και δημοκρατικού πληθυσμού.

Εξάλλου, χάρη στον συγχρωτισμό και την επαφή με τις ευρωπαϊκές κοινότητες οι Σμυρνιοί, οι Κωνσταντινουπολίτες και όσοι από την Ανατολή συνέρρεαν στη Μεγάλη του Γένους Σχολή ή στην Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης, βρίσκονταν εξοικειωμένοι με τη γλώσσα και την παιδεία των δυτικών ευρωπαϊκών λαών. Έτσι, κάλυπταν με τις γνώσεις τους τις ελλείψεις και συντελούσαν στην πολιτιστική πρόοδο, την οποία είχε στερηθεί ο υπόδουλος Ελληνισμός επί τέσσερις αιώνες καταπίεσης και σκοταδισμού.

Κυρίες και κύριοι,

Απάνθισμα όλων αυτών των συγκλονιστικών γεγονότων, όπως είναι τα εγκλήματα της τουρκικής θηριωδίας, οι προσωπικές μαρτυρίες των ξεριζωμένων Μικρασιατών, οι αγώνες τους για την επιβίωση, αλλά και η πνευματική και πολιτιστική τους εισφορά στης διαμόρφωση της νεοελληνικής ταυτότητας, έχουν αποθησαυριστεί στο βιβλίο τούτο.

Η ύλη του διαρθρώνεται σε δύο μέρη. Το πρώτο, με τίτλο «Από τη Μικρασία στην προσφυγιά», επιμερίζεται σε τέσσερις ενότητες. Στην πρώτη, που τιτλοφορείται «Η Σμύρνη του Ελληνισμού», περιέχονται δεκαπέντε επιλεγμένα διηγήματα, σχετικά με τη ζωή των Ελλήνων στη γη της Ιωνίας και την άνθιση του ελληνικού πολιτισμού στην Ανατολή. Στη δεύτερη, που αναφέρεται στη μικρασιατική εκστρατεία, καταχωρίζονται πολεμικές ανταποκρίσεις από το μέτωπο, με σημαντικές λεπτομέρειες από τις επιχειρήσεις. Η τρίτη φιλοξενεί το θλιβερό χρονικό της σφαγής και της φωτιάς, με κύρια γεγονότα τον μαρτυρικό θάνατο του Χρυσόστομου Σμύρνης και την πυρπόληση της κοιτίδας του Μικρασιατικού Ελληνισμού. Τέλος, η τέταρτη που επιγράφεται «Ξεριζωμός και προσφυγιά», καταγράφει θλιβερά περιστατικά του διωκόμενου πληθυσμού, της αναλγησίας των ισχυρών της γης και της ανελέητης τουρκικής θηριωδίας.

Στο δεύτερο μέρος, που τιτλοφορείται «100 χρόνια μνήμης και πολιτισμού», καταχωρίζονται μελέτες , οι οποίες αναφέρονται στη συμβολή των προσφυγογενών πληθυσμών στην πολυεπίπεδη ανέλιξη του Νέου Ελληνισμού.

Όπως είναι φυσικό, λοιπόν, ένα έργο αυτής της πληρότητας, όχι μόνο αξίζει, αλλά και επιβάλλεται να κοσμεί τη βιβλιοθήκη του σύγχρονου Έλληνα. Και όπως η κλασική πλέον ιστορία του Θουκυδίδη έχει μείνει κτῆμα ἐς ἀεί για αίτια και γεγονότα ενός πολέμου που έκρινε την εξέλιξη της ιστορίας της αρχαίας Ελλάδας, έτσι και το παρόν με τα κείμενά του, που δεν είναι μονοσήμαντα, καλύπτει μια περίοδο με συγκλονιστικά γεγονότα που έζησε το έθνος μας και τα οποία σφράγισαν ακατάλυτα τη μοίρα του ως τη σύγχρονη εποχή.

Χρίστος Γ. Ρώμας

φιλόλογος-συγγραφέας



Η συγγραφέας Τέσυ Μπάιλα συνεχίζει με την ομιλία της με θέμα "Η Μικρασιατική Καταστροφή στη λογοτεχνία".

Η μικρασιατική καταστροφή στη λογοτεχνία

Καλησπέρα σας κι από εμένα. Είμαι πολύ χαρούμενη που βρίσκομαι σήμερα εδώ για να πω δυο λόγια με τη σειρά μου για τον τρόπο που επηρεάστηκε η λογοτεχνία από τη μικρασιατική καταστροφή και θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Δημήτρη Φιλελέ και τις εκδόσεις Πηγή για την τιμητική πρόσκληση να συμμετάσχω στη δημιουργία ενός πολύ σημαντικού βιβλίου αλλά και να βρίσκομαι σήμερα εδώ.

Η Μικρασιατική καταστροφή είναι γνωστό ότι επηρέασε τη νεοελληνική λογοτεχνία σε μεγάλο βαθμό και σε πολλά επίπεδα. Και λέγοντας Μικρασιατική Καταστροφή δεν εννοούμε μόνο την καταστροφή τη Σμύρνης αλλά και τα γεγονότα που προηγήθηκαν, από τη Μεγάλη Ιδέα, την εκστρατεία στη Μικρά Ασία και τέλος τον ξεριζωμό, τις ανταλλαγές των πληθυσμών του 1923 και την μετεγκατάσταση του προσφυγικού κύματος που δημιουργήθηκε σαν αποτέλεσμα όλων αυτών. Όσα δηλαδή οδήγησαν στη συρρίκνωση του Ελληνισμού και παράλληλα έγιναν ένα από τα μεγαλύτερα, αν όχι το μεγαλύτερο συλλογικό τραύμα του λαού του μέχρι σήμερα.

Η εισδοχή των προσφύγων όμως, πέρα από έναν άλλο τρόπο ζωής που οι Έλληνες δεν γνώριζαν έως τότε, έφερε στο προσκήνιο και έναν αριθμό νέων λογοτεχνικών φωνών. Λογοτέχνες οι οποίοι καθόρισαν τη νεοελληνική λογοτεχνία βάζοντας τα θεμέλια για ένα στέρεο πολιτισμικό οικοδόμημα, καθώς οι άνθρωποι αυτοί πήραν στα χέρια τους τη λογοτεχνία, εμφύσησαν σε αυτή έναν άλλο αέρα και ανέδειξαν ένα ισχυρό αποτύπωμα στην Ιστορία της. Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια του Λίνου Πολίτη. Στην Ιστορία της λογοτεχνίας που συντάσσει γράφει: «Ένα γεγονός άσκησε µεγάλη επίδραση στους λογοτέχνες της γενιάς αυτής, γεγονός που ρίχνει τη βαριά σκιά του σε όλη τη µετέπειτα λογοτεχνική παραγωγή και σε όλη την πνευµατική και την κοινωνική οργάνωση: η Mικρασιατική καταστροφή και η ανταλλαγή των πληθυσµών που ακολούθησε. Iδέες και όνειρα που έτρεφαν τις προηγούµενες γενιές για την αποκατάσταση του Ελληνισµού στα πρωτερινά όρια του βυζαντινού κράτους, κατέρρευσαν µονοµιάς τον Σεπτέµβριο του 1922, και µια καινούρια τραγικότητα και σοβαρότητα αντικατέστησαν τον προγενέστερο κάπως χιµαιρικό ροµαντισµό. H γενιά του 30 εκφράζει στη λογοτεχνία την καινούρια αυτή ωρίµανση

Η γενιά του 30 λοιπόν, με έξοχους εκπροσώπους της, ανάμεσά του ο Σεφέρης—προσωπικά πιστεύω ότι μετά τη γενιά του 30 η νεοελληνική λογοτεχνία δεν κατάφερε να δημιουργήσει κάτι ανάλογο σε τόσο μεγάλο μέγεθος—βούτηξε κυριολεκτικά σε μια ισχυρή θεματολογικά πηγή και ανέσυρε από εκεί έναν λογοτεχνικό θησαυρό συλλέγοντας γεγονότα και ενίοτε βιωμένες εμπειρίες και καταγράφοντας μνήμες από μια πατρίδα που χάθηκε ολοκληρωτικά και απόλυτα. Έτσι λοιπόν η Σμύρνη, ο κοσμοπολιτισμός της και η καταστροφή της έγιναν το πρωτογενές υλικό για μια πληθώρα βιβλίων και συνεχίζει να γίνεται, διατηρώντας αμείωτο το αναγνωστικό ενδιαφέρον. Ο πολυφυλετισμός που επικρατούσε, η ομορφιά της, η μουσική της, η χαρακτηριστική θέση την οποία κατείχε η γυναίκα της Σμύρνης και ο βίαιος και τραγικός ξεριζωμός έγιναν αντικείμενο πολλών μυθιστορημάτων, τα οποία εστιάζουν στο σύνολό τους σχεδόν στη βίαιη αυτή απόσπαση και στην εξελικτική ανατροπή που έφερε η σφοδρή αυτή ολική καταστροφή αλλά και στον αγώνα για επιβίωση και δυναμική επανένταξη στην κοινωνία των προσφύγων της.

Χαρακτηριστικοί είναι και οι τύποι των χαρακτήρων που κυριαρχούν στα μυθιστορήματα αυτά. Από τη μια η Σμυρνιά, μια γυναίκα σύμβολο που ανατρέπει το έμφυλο κοινωνικό κατεστημένο και προαναγγέλλει τη νέα εποχή που έρχεται στον κόσμο, που βλέπει τη ζωή της να αποδομείται, συχνά βιάζεται παρόλα αυτά καταφέρνει και παίρνει τη ζωή της στα χέρια της για να αλλάξει την πορεία μετά τον ξεριζωμό της, από την άλλη ο Τούρκος ο οποίος παρουσιάζεται με έναν σαφή διαχωρισμό, έχουμε συχνά τον τύπο του καλού Τούρκου και βεβαίως του κακού και τέλος ο Μικρασιάτης γενικότερα που δοκιμάζεται πολύ σκληρά, κατακρεουργείται, ωθείται στην ταπείνωση και στη φυγή και όχι στον τυχαίο «συνωστισμό» στο λιμάνι, από την ανηλεή στάση της Ιστορίας κατά το πέρασμά της.

Ένα ισχυρό στοιχείο, το οποίο ενίοτε κυριαρχεί στα μυθιστορήματα για τη Σμύρνη και τη Μικρασιατική Καταστροφή είναι η θλιβερή πορεία των προσφύγων, ο τρόπος στον οποίο εξαναγκάζονται να μετακινηθούν για να προσφύγουν στη νέα πατρίδα, στοιχείο που βλέπουμε στην Aιολική γη του Ηλία Bενέζη, έργο του 1943, και 20 χρόνια μετά στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη  Oι αδερφοφάδες. Αλλά και το στοιχείο της μετεγκατάστασης των προσφύγων στον νέο τόπο, όπως στο  O Xριστός ξανασταυρώνεται, επίσης του Νίκου Καζαντζάκη που γράφτηκε το 1954 αλλά και στη Γαλήνη του  Ηλία Βενέζη το 1939. Κλασικά έργα της ελληνικής γραμματείας στα οποία γίνεται μια καταγραφή του αγώνα των προσφύγων για να προσαρμοστούν στη νέα πατρίδα. Το 1936 η  Tατιάνα Σταύρου µε το µυθιστόρηµά της Oι πρώτες ρίζες  μιλά επίσης για τον ίδιο αγώνα και επικεντρώνεται στις γυναίκες και στην προσπάθειά τους να αφομοιωθούν στη νέα πατρίδα. Σημαντικά είναι επίσης τα βιβλία όπως της Iφιγένειας Xρυσοχόου το Ξεριζωµένη γενιά, Tο ξεκίνηµα µιας γενιάς του Θέμου Κορνάρου, έργο του 1962.

 Αναμφίβολα, θα πρέπει να αναφερθούμε στο εμβληματικό έργο του Κοσμά Πολίτη Στου Χατζηφράγκου αλλά και στο σημαντικό  Η Παναγιά η γοργόνα του Στράτη Μυριβήλη, γραμμένο το 1949, όπου οι πρόσφυγες ήρωές του εγκαθίστανται στη Μυτιλήνη.

Κλείνοντας την πολύ σύντομη αυτή αναφορά στα έργα της λογοτεχνίας που σημαδεύτηκαν από αυτά τα γεγονότα δε θα μπορούσα να μην αναφερθώ σε δυο βιβλία χαρακτηρίζονται από το βαρύ βιωματικό τους φορτίο. Πρόκειται για το Iστορία ενός αιχµαλώτου (1929), του Στρατή Δούκα και φυσικά το πασίγνωστο και πολυαγαπημένο έργο της Διδώς Σωτηρίου Mατωµένα χώµατα, μυθιστόρημα που αγαπήθηκε ευρέως τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Τουρκία.

Αλλά ακόμα και σήμερα γράφονται αξιόλογα βιβλία που έχουν βασικό θέμα τους το μικρασιατικό και όχι μόνο από Έλληνες αλλά και από ξένους συγγραφείς. Έτσι έχουμε το Σμύρνη του Λου Γιουρένεκ και το Σμύρνη Ταξίδι στον χρόνο του Kλιβεμαν, που αποδεικνύουν πως Έλληνες και ξένοι συγγραφείς συνεχίζουν να  ξεδιπλώνουν το αφηγηματικό νήμα που συνδέει το παρόν με το παρελθόν, ιδιαίτερα σε μια εποχή που το προσφυγικό εξακολουθεί να συνταράζει τις σύγχρονες κοινωνίες και να καθορίζει το μέλλον τους.

Σας ευχαριστώ πολύ.

Τέσυ Μπάιλα

συγγραφέας




Ο Γιάννης Β. Κωβαίος, φιλόλογος-συγγραφέας, συνεχίζει τον κύκλο των ομιλιών με τον αυτοκριτικό και ιστορικό χαρακτήρα της συμμετοχής του στο βιβλίο.


Η Άννα Καρλαύτη μελοποιεί και ερμηνεύει το ποίημα "Γη του Πόντου" από την ποιητική συλλογή "Ομηρία" του Δημήτρη Φιλελέ. 


Η Μαριέττα Κοντογιαννίδου, δημοσιογράφος αναφέρεται με συντομία στην παρουσία και τη δράση του Ποντιακού Ελληνισμού. 

Με τη σειρά μου να ευχαριστήσω κι εγώ τον κ. Φιλελέ που με συμπεριέλαβε σε αυτό το βιβλίο, για τη συμπλήρωση των 100 χρόνων από τη Μικρασιατική και Ποντιακή καταστροφή.

Οι μνήμες όλων στρέφονται στα δύσκολα εκείνα χρόνια, τα οποία μας τα περιέγραψαν με λεπτομέρειες οι παππούδες, οι γιαγιάδες, οι προπάπποι και οι προγιαγιές μας. Εγώ προσωπικά από την προγιαγιά μου τη Σοφία και τον παππού μου τον Κωστή, που μου εξιστορούσαν τις θηριωδίες και πώς κατάφεραν να σωθούν και να μεταναστεύσουν στην Ελλάδα και να εγκατασταθούν  στην Ξάνθη και την Δράμα.

Σε αυτό το βιβλίο επικεντρώθηκα στον έντυπο Τύπο του Πόντου και συνέλεξα πληροφορίες για τις εφημερίδες και τα περιοδικά που εκδόθηκαν από πολλές πόλεις του Πόντου, αλλά και σε περιοχές του Καυκάσου που ήταν έντονο το ελληνικό ποντιακό στοιχείο. Στην έρευνά μου αποδείχτηκε πως κάθε πόλη του Πόντου κυκλοφορούσε  και από ένα περιοδικό ή εφημερίδα, που σε αναλογία με τον πληθυσμό αποδεικνύει το υψηλό μορφωτικό επίπεδο των ανθρώπων, καθώς επίσης και την ανάγκη για ενημέρωση, κάτι που δεν συμβαίνει τα τωρινά χρόνια.

Μερικά από αυτά τα έντυπα είναι ο «Εύξεινος Πόντος», ο «Αστήρ του Πόντου», ο «Νέος Αστήρ», η  «Αναγέννησις», ο «Αργοναύτης», ο «Φάρος της Ανατολής» και ο «Βελζεβούλ», που είχε ως πρότυπο ελληνική σατιρική εφημερίδα.

Κλείνοντας τη σύντομη αυτή παρουσίαση, θα ήθελα να αναφερθώ και σε δυο σημαντικές προσωπικότητες της δημοσιογραφίας, τον Νίκο Καπετανίδη, εκδότη και διευθυντή εφημερίδων και περιοδικών της Τραπεζούντας, ο οποίος εκτελέστηκε με απαγχονισμό στις 21 Σεπτεμβρίου του 1921, σε ηλικία 32 χρόνων.

Ενώ μια ακόμη σημαντική προσωπικότητα είναι ο Φίλων Κτενίδης, που εκτός από δημοσιογράφος και συγγραφέας ήταν και γιατρός. Υπήρξε εκδότης του περιοδικού «Ποντιακή Εστία» και σ’ αυτόν οφείλεται η ίδρυση της Μονής της Παναγιάς Σουμελά στο όρος Βέρμιο στην  Ημαθία.

«Από τη γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς», ένα βιβλίο που θα θυμίζει το τι πέρασαν οι πρόγονοί μας στη γενέθλια πατρίδα τους και είναι και ένα ιστορικό αρχείο για τις μετέπειτα γενιές.

 

Μαριέττα Κοντογιαννίδου

δημοσιογράφος



Ο Κώστας Σκόνδρας, τραγουδιστής, Πρόεδρος της Ένωσης Τραγουδιστών Ελλάδας, αναφέρεται στην μουσική προφορά και στους μουσικούς της Σμύρνης.  

Καλησπέρα σας!

    Εξέχουσα θέση στην ανάπτυξη της μουσικής, περισσότερο από κάθε άλλη περιοχή της Μικράς Ασίας, είχε η κοσμοπολίτισσα Σμύρνη, το «Παρίσι της Ανατολής», όπως το λέγαν. Ο πολυεθνικός πληθυσμός της στα 1850 έφτανε τους  300.000 κατοίκους,  που οι 180.000 ήταν Έλληνες, -την ίδια περίοδο η Αθήνα είχε 100.000-,  και ήταν το σταυροδρόμι για την διακίνηση του χερσαίου και θαλάσσιου εμπορίου.   Από το λιμάνι της περνούσαν αμέτρητα καράβια, απ’ όλες τις χώρες της Μεσογείου, που εκτός από την ανταλλαγή των προϊόντων μεταφέραν και στοιχεία πολιτισμού, που φαίνονται ξεκάθαρα στην σμυρναίικη μουσική. 

      Από τις αρχές του 19ου αιώνα μουσικές ομάδες εμφανίζονται στη Σμύρνη και  η παλαιότερη σμυρναϊκή κομπανία που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα είναι του βιολιστή Μπενέτα.

       Στα 1893 δημιουργείται στην Πόλη η πρώτη μεγάλη Εστουδιαντίνα «Τα Πολιτάκια», που αργότερα, το 1898, θα εγκατασταθεί οριστικά στην Σμύρνη και θα  μετονομασθεί σε «Σμυρναϊκή Εστουδιαντίνα», η οποία σημείωσε τεράστια επιτυχία στην κοινωνία της Σμύρνης αλλά και του εξωτερικού που περιόδευσε. Η επιτυχία της Εστουδιαντίνας  ήταν τόσο μεγάλη, που δημιουργήθηκαν πλήθος Εστουδιαντίνες στη Σμύρνη και στην  Κωνσταντινούπολη.

    Στον μουσικό αυτόν οργασμό δημιουργήθηκαν στη Σμύρνη δεκάδες ψυχαγωγικά κέντρα όπου εμφανίζονταν μόνιμα ή ευκαιριακά οι «παιχνιδιατόροι» και οι «τραγουδιστάδες». («Παιχνίδια» οι Σμυρνιοί λέγανε τα μουσικά όργανα που  ήταν: το σαντούρι, το βιολί, το βιολοντσέλο, η κιθάρα, και το μαντολίνο).

     Οι Σμυρνιοί ήταν γλεντζέδες  και όταν βράδιαζε,  τους άρεσε να πηγαίνουν στα κέντρα που είχαν «παιχνίδια»,  να ακούσουν μερακλήδικα Σμυρναίικα τραγούδια και αμανέδες,  να χορέψουν καρσιλαμά, ζεϊμπέκικο, κιόρογλου, χασαποσέρβικο και πολίτικο – χασάπικο. Κι αν κάποιος επιθυμούσε να του παίξουν τα «παιχνίδια» κανένα ιδιαίτερο τραγούδι ή χορό, τότε έπρεπε να σηκωθεί απ’ το τραπέζι του και να πάει να ρίξει πρώτα ασημένιους παράδες πάνω στις χορδές του σαντουριού για ν’ ακουστούν.

      Από περιγραφές Ευρωπαίων επισκεπτών στη Σμύρνη, έχουμε στοιχεία πως υπήρχαν ταβέρνες τουλάχιστον πριν απ’ το 1700, που διέθεταν και όργανα για να παίζουν και να τραγουδούν οι παρέες των θαμώνων.  Αργότερα αυτές οι ταβέρνες πήραν τη μορφή των «καφέ – αμάν» και η συμβολή τους είναι μεγάλη στην παραγωγή αστικών τραγουδιών αλλά  και στην προφορική διάδοση της αστικής λαϊκής και παραδοσιακής μουσικής. Τα πρώτα «Καφέ - Αμάν» εμφανίσθηκαν στα μέσα του 1850 στη Σμύρνη και σε μικρό διάστημα πολλαπλασιάστηκαν και κυριάρχησαν στην Μικρά Ασία αλλά και σε πολλές πόλεις της Ελλάδας μέχρι το 1930. Παράλληλα όμως με τα «Καφέ Αμάν» υπήρχαν και τα «Καφέ – Σαντάν» που έπαιζαν ευρωπαϊκά τραγούδια με Ευρωπαίες ντιζέζ, όπου διασκέδαζε κυρίως η αριστοκρατία.

    Στον τομέα της έντεχνης δυτικής μουσικής, πολλοί Σμυρνιοί ήταν  απόφοιτοι φημισμένων ωδείων της Ευρώπης και ανάμεσά τους βρίσκονται δύο μεγάλοι εκπρόσωποι της εθνικής μουσικής σχολής, ο μουσουργός Μανώλης Καλομοίρης και ο Γιάννης Κωνσταντινίδης (γνωστός και ως Κώστας Γιαννίδης). Στη Σμύρνη το 90% των πλουσίων ήταν Έλληνες,  και στα σπίτια τους ήταν απαραίτητο το πιάνο με Ιταλό δάσκαλο.

      Το 1841 η Σμύρνη αποκτά το πρώτο μεγάλο θέατρο με την ονομασία  «Ευτέρπη» και λίγο αργότερα άλλα τρία θέατρα που αντικατοπτρίζουν την ευμάρεια της σμυρναϊκής Ελληνικής κοινότητας παίζοντας γνωστά μελοδράματα και όπερες.

       Με την Μικρασιατική καταστροφή και την έλευση των προσφύγων στην Αθήνα και σε πόλεις με λιμάνια κυρίως,  κυριαρχεί -τουλάχιστον μέχρι το 1934- το σμυρναίικο τραγούδι με κυρίαρχα όργανα το βιολί και το σαντούρι.  Με τη θεαματική όμως είσοδο στην δισκογραφία του Μάρκου Βαμβακάρη και της παρέας του, τα σαντουρόβιολα εκτοπίστηκαν από το μπουζούκι, με αποτέλεσμα οι Μικρασιάτες μουσικοί να προσαρμοστούν στην νέα τάξη πραγμάτων, συμβάλλοντας όμως ουσιαστικά στην άνθηση του ρεμπέτικου τραγουδιού.

        Θ’ αναφέρω κάποιους από τους σπουδαίους λαϊκούς δημιουργούς που γεννήθηκαν στα χώματα της Σμύρνης, που είναι  οι: Τούντας Παν., Περιστέρης  Σπυρ., Δραγάτσης Γιαν., Παπάζογλου Βαγγ., Χατζηχρήστος Απ, Παντελίδης Σταυρ., Δελιάς Ανεσ., Κοσμαδόπουλος Κοσμ., Μπαρούσης Δημ., Χρυσαφάκης Μαν., Ατραΐδης Δημ., Κασιμάτης Ζαχ., κ.α. Αυτοί έφεραν  τη δύναμη και τη φινέτσα της σμυρναίικης μουσικής στο ελληνικό τραγούδι και έβαλαν τις βάσεις σ’ αυτό, ώστε να ξεφύγει από το στενό πλαίσιο του περιθωρίου που βρισκόταν και να γίνει αποδεκτό στο πλατύ κοινό. 

Αξίζει τέλος να σημειωθεί πως από τους 70 περίπου συνθέτες και τραγουδιστές που έγραψαν ρεμπέτικα και λαϊκά τραγούδια από το 1934 μέχρι την δεκαετία του ’50, το 45% ήταν Μικρασιάτες, οι περισσότεροι από τη Σμύρνη και τα περίχωρά της.   

Ευχαριστώ!

Κώστας Σκόνδρας


 

Η Άννα Καρλαύτη μελοποιεί και ερμηνεύει το ποίημα "Γυμνωμένες καρδιές" από την ποιητική συλλογή "Ομηρία" του Δημήτρη Φιλελέ. 


Η Άννα Καρλαύτη μελοποιεί και ερμηνεύει το ποίημα "Φωνή" από την ποιητική συλλογή "Ομηρία" του Δημήτρη Φιλελέ. 




Παρασκευή 30 Σεπτεμβρίου 2022

Οδυσσέας Ελύτης - Το κοχύλι

 #διαβάζω_για_σένα



Το κοχύλι

 

Έπεσα για να κολυμπήσω

κι άφησα την καρδιά μου πίσω

 

Άφησα την καρδιά μου χάμω

σαν το κοχύλι μες στην άμμο

 

Πέρασαν όλες οι κοπέλες

με τα μαγιό και τις ομπρέλες

 

Ύστερα πέρασαν οι φίλοι

κανείς δε βρήκε το κοχύλι

 

Χρόνους και χρόνους κολυμπάω

πού να ’ν’ η αγάπη για να πάω

 

Έφαγε η θάλασσα το βράχο

κι έμεινε το νησί μονάχο

 

Οδυσσέας Ελύτης

 

Τα Ρω του Έρωτα

(ύψιλον/βιβλία, τρίτη έκδοση, Δεκέμβριος 1986,

Ενότητα: Η Παναγία των Κοιμητηρίων, σελ. 43)

 

"Ομηρία" (1922 μ.Χ.) - Κριτική του Νίκου Σαλτερή

 


Νίκος Σαλτερής,

Δημήτρης Φιλελές, Ομηρία, εκδόσεις Αττικός -Αγγελάκης 2022

μια ποιητική συλλογή για το δράμα της Μικρασιατικής Καταστροφής και την ψυχή των προσφύγων    

Η ποιητική φωνή του Δημήτρη Φιλελέ άργησε να ακουστεί. Λες και χρόνια σώρευε και επεξεργαζόταν εντός του ευαισθησίες και αγνό, πηγαίο συναίσθημα, ενώ ταυτόχρονα ακόνιζε τα εργαλεία του λόγου του και δομούσε την κριτική του ματιά στη στέρεα βάση της ιστορικής γνώσης, χωρίς προκαταλήψεις και ωραιοποιήσεις. Έτσι, αν και γεννημένος το 1961 δημοσιεύει την πρώτη του ποιητική συλλογή,  «Μυθ…ιστόρημα» στα 56 του χρόνια, το 2017.

Πιο μπροστά, εκτός από τη σημαντική του παρουσία ως δάσκαλος σε σχολείο του Ταύρου περισσότερο από τρεις δεκαετίες, όπου πρόσφερε εκπαίδευση και παιδεία σε μαθητές σε διακινδύνευση, ήταν ήδη γνωστός ως φωτογράφος πόλης και αστικών τοπίων (60 μορφές στο φως, Real Press, 2009). Επιπλέον, είχε δημοσιεύσει ψηφιακά δυο θεατρικά έργα για παιδιά και μια γλωσσική μελέτη.  

Μετά την πρώτη του επίσημη εμφάνιση ως ποιητής, ακολουθεί έκρηξη παραγωγικότητας λόγου, ποιητικού και  πεζού. Ενός λόγου που τον χαρακτηρίζει πάντα η ιδιαίτερη ευαισθησία και κριτική διάθεση θέασης των πραγμάτων. Έτσι, από τις εκδόσεις  Απόπειρα κυκλοφορούν ακόμα δυο  ποιητικές συλλογές, «Θρ…ίαμβοι και απώλειες» το 2018 και  «Αντι…σώματα» το 2020, ενώ από τις Πρότυπες Εκδόσεις Πηγή τέσσερις συλλογές διηγημάτων, όπου επιλέγει, μεταγράφει και διαβάζει ο ίδιος κείμενα κλασικής ελληνικής λογοτεχνίας: Ανθολογία Πασχαλινού Διηγήματος (2021), Ιστορικά Αφηγήματα του 1821 (2021), Διηγήματα του Δωδεκαημέρου (2021) και Από τη γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς (2022). Γιατί ο Δημήτρης Φιλελές πέρα από άνθρωπος της λογοτεχνίας είναι και δεινός αναγνώστης κειμένων, που συχνά ζωντανεύει και προσφέρει στο αναγνωστικό κοινό διαδικτυακά ή σε παρουσιάσεις βιβλίων. 

Το έργο του μέχρι σήμερα εμπλουτίζουν  άρθρα γνώμης που έχουν δημοσιευθεί στο τύπο, ποιήματα και πεζά του κείμενα ενταγμένα σε συλλογικά έργα διάφορων εκδοτικών οίκων, όπως για παράδειγμα στα ετήσια Ποιητικά Ημερολόγια των εκδόσεων Ιωλκός και στην ετήσια Νέα Φιλολογική Πρωτοχρονιά, ενώ παράλληλα,  ποιήματά του έχουν μελοποιηθεί και ερμηνευθεί από διάφορους μουσικούς (Φίλιππο Πλακιά, Νίκο Βρεττό, Αρετή Κοκκίνου, Βαγγέλη Ντίκο, Άννα Καρλαύτη). 

Συνολική εικόνα του έργου του μπορεί να έχει κανείς επισκεπτόμενος το προσωπικό του ιστολόγιο (dimitrisfileles.blogspot.com), που διατηρεί χρόνια τώρα. Εκεί,  εκτός από ποιητικά και πεζά έργα του, μπορεί να βρει και πληθώρα αναγνώσεων έργων της κλασικής ελληνικής πεζογραφίας και ποίησης.

Από το ραντάρ της ευαισθησίας του και την ακαταπόνητη  λογοτεχνική του παρουσία δεν θα μπορούσε, βέβαια, να διαφύγει το δραματικότερο ίσως γεγονός που δοκίμασε τον νεότερο Ελληνισμό: η Μικρασιατική Καταστροφή. Αυτή είναι και το θέμα της νέας του ποιητικής συλλογής «Ομηρία» που είδε το φως της δημοσιότητας πρόσφατα από τις  εκδόσεις Αττικός – Αγγελάκης.   

Στη συγκεκριμένη συλλογή, όπως παρατηρεί στο εισαγωγικό της σημείωμα ο γνωστός συγγραφές Στρατής Γαλανός, ο Φιλελές σκύβει πάνω από το «αιματοβαμμένο 1922 [που] εξακολουθεί να συγκινεί, να προβληματίζει και να διχάζει», ενώ «ο απόηχος των τραγικών εκείνων ημερών φτάνει ως εμάς σήμερα… γιατί ο ξεριζωμός του Ελληνισμού της Ιωνίας, της Πόλης και του Πόντου, ήταν και παραμένει ο καθοριστικός παράγοντας που διαμόρφωσε το πρόσωπο της σύγχρονης Ελλάδας». Στην ουσία την ταυτότητα του σημερινού Έλληνα, θα συμπληρώναμε, αφού και πρακτικά ένας στους τρεις από εμάς έχει πρόγονο Μικρασιάτη. Γιατί το «τραύμα της προσφυγιάς», όπως παρατηρεί η Λίμπυ Τατά- Αρσέλ, στο βιβλίο της «Με το Διωγμό στην ψυχή- Το τραύμα της Μικρασιατικής Καταστροφής σε τρεις γενιές», (Κέδρος 2014), δεν χάθηκε με την φυσική αποχώρηση από τη ζωή της πρώτης γενιάς προσφύγων. Μεταβιβάστηκε με χίλιους δυο τρόπους τόσο στους απογόνους τους της δεύτερης και της τρίτης γενιάς   - πιθανόν και της τέταρτης θα συμπληρώναμε και πάλι -, αλλά και διαχύθηκε στο πολιτιστικό σώμα της Ελλάδας κατά το πέρασμα των εκατό χρόνων από την Μικρασιατική Καταστροφή. 

Θα συμφωνήσουμε επίσης με τον Στρατή Γαλανό ότι το δράμα της Καταστροφής του Ελληνισμού της Μικρασίας βρίσκει τον καλύτερο τροβαδούρο στην φωνή του Δημήτρη Φιλελέ, επειδή το ποιητικό του ταλέντο συνδυάζει την «καθαρή λαϊκή ρίζα» με την «κοινωνική ευαισθησία» που αίρεται «πάνω από συνθήματα και κομματικά, κενά λόγια».  

Με διαφορετικά λόγια, θα λέγαμε ότι στη συγκεκριμένη συλλογή η γνωστή πλέον στο πλατύ ακροατήριο ποιητική φωνή του Φιλελέ αποθεώνει τις δυο διαστάσεις της. Αυτές που ήδη έχουν κάνει την εμφάνισή τους και στα προηγούμενα ποιητικά έργα του. Η μια διάσταση  είναι καθαρά "μουσική- ποιητική - λαϊκή" με την πλέον ουσιαστική έννοια και των τριών όρων. Για τούτο και δεν είναι καθόλου τυχαία  η συνεχής μελοποίηση στίχων του, που ειρήσθω εν παρόδω, ο αναγνώστης της συγκεκριμένης συλλογής έχει την ευκαιρία να ακούσει στην κυριολεξία, σκανάροντας  τον QR code που θα βρει στο τέλος του βιβλίου. Μεγάλη προσφορά στον αναγνώστη και, ταυτόχρονα, συμβολή στα εκδοτικά ποιητικά ήθη της χώρας. Έτσι, ο αναγνώστης του βιβλίου, με τη βοήθεια του «θαύματος» της σύγχρονης τεχνολογίας αλλά και τη διάθεση προσφοράς του ποιητή και των συνεργατών του, θα νιώσει στην κυριολεξία την άμεση επαφή με το λόγο του Φιλελέ, ακούγοντας όλα τα ποιήματα της συλλογής, διαβασμένα από τον ίδιο με τη γνωστή βαθιά και όλο συναίσθημα φωνή του, σε μουσική επένδυση και διασκευή του Νίκου Βρεττού, καθώς και κάποια  μελοποιημένα από  τον Βρεττό και την Άννα Καρλαύτη. Οπότε και πιστεύω ακράδαντα ότι ο αναγνώστης εύκολα θα συμφωνήσει μαζί μου ως προς την έντονη «μουσική- ποιητική- λαϊκή» διάσταση της ποίησής του.  

Η δεύτερη διάσταση της γραφής του Φιλελέ είναι καθαρά στοχαστική νεωτερική, σχεδόν "διηγηματικού" χαρακτήρα, γεμάτη πλούσιες εικόνες που μένουν στον αναγνώστη και του δημιουργούν την ανάγκη να επανέλθει στο σώμα της συλλογής αρκετές φορές μέχρι να δρέψει το σύνολο των αρωμάτων της. Γιατί, επιπλέον, ο τρόπος, τα επιμέρους ποιήματα αλλά και η δομή της συγκεκριμένης ποιητικής συλλογής αποτελούν επί της ουσίας ένα ολοκληρωμένο ποιητικό «μυθ – ιστόρημα» όχι μόνο της Καταστροφής αλλά και του μόχθου, των προσπαθειών και του ψυχικού τοπίου των προσφύγων, όπως αυτό διαμορφώθηκε και εξελίχθηκε στα χρόνια που ακολούθησαν, μέσα από τις προσπάθειες της πρώτης γενιάς προσφύγων να ξαναφτιάξουν τις ζωές τους στην Μάνα Ελλάδα. Του «ψυχικού τοπίου» τους, γιατί την Ελλάδα ως Ιδεατό Τόπο και Μάνα την είχαν πάντα μέσα τους. 

Είναι, όμως, καλύτερα να αφήσουμε τον λόγο του ποιητή να μας διηγηθεί το έργο του. Ένα έργο που δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι ξεκινά με την υπόμνηση πως στη γη της Μικρασίας η ελληνική ψυχή ήταν παρούσα χιλιάδες χρόνια πριν την Καταστροφή. Από τότε που ο Μέγιστος Παππούς της Ποίησης, ο Όμηρος, ύμνησε τους καημούς που προκάλεσε η Ελένη και κατέστησε γνωστό σ’ όλη την Ανθρωπότητα ότι αυτά τα χώματα έχουν βαφτεί από παλιά με ελληνικό αίμα:  


Μην κλαις για την Ελένη

Μην κλαις για την Ελένη

ύπνος την έχει πάρει

στην αγκαλιά του Πάρη

στης θλίψης το κουβάρι

σαΐτα που υφαίνει.


Βέβαια, μετά την Καταστροφή, στην Μικρασία δεν υπάρχουν πια Έλληνες αλλά μόνο:  

Πατρίδες αλησμόνητες

Πατρίδες αλησμόνητες

βαριά τ’ αρώματά σας

μανάδες γλυκομίλητες

στα νανουρίσματά σας.

 

Σμύρνη, αρχόντισσα τρανή

Προύσα τραγουδισμένη

του Πόντου γη, μάνα σεμνή

Πόλη μου, δοξασμένη. 


Αυτές που το μίσος κατέστρεψε ανεπιστρεπτί: 

Μπεϊαλάν

Οι Τσέτες του Τοπάλ Οσμάν χιμήξαν στο χωριό μας

μόνους μας ξέχασ’ ο Θεός στο μαύρο ριζικό μας.

 

Σαν πεινασμένες ύαινες για αίμα διψασμένοι

ορμήξανε στα σπίτια μας μέρα καταραμένη.

 

Γέρους και γυναικόπαιδα μαζέψαν στην πλατεία

χαιρόταν με τον τρόμο τους όλη η συμμορία. 


Κι η συμφορά της Καταστροφής φαντάζει και είναι βαρύτερη, γιατί προηγήθηκε η Χαρά της Απελευθέρωσης της Σμύρνης. Αν και από την πρώτη στιγμή τα σύννεφα είχαν μαζευτεί βαριά πάνω από τον ουρανό της Ιωνίας:  

Προμήνυμα

Ήρθαν επιτέλους!

Ο μεταλλικός ήχος της χοντρής καδένας

έσπασε μεμιάς το θαμπό τζάμι του φόβου

ο καταγάλανος παφλασμός

αντιφέγγισε τ’ ουρανού το χρώμα

πόντισαν οι άγκυρες

βαθιά στα σωθικά του λιμανιού

άνοιξαν διάπλατες οι μπουκαπόρτες

ντύθηκε η προκυμαία στο χακί

ανοίξαμε τις καρδιές και τα σπίτια μας

φως ιλαρό σκόρπισε η αντάμωση

η μάνα μας δε μας απόκοψε

σαν βρέφη κρεμαστήκαμε στο ρωγοβύζι

και ήπιαμε, ήπιαμε, ήπιαμε...

 

κι ως το θολό μυαλό κατρακυλά στ’ αφιόνι

σάρκα τροφή για του πολέμου το κανόνι.

 

Έτσι το μοιραίο, σχεδόν προδιαγεγραμμένο, δεν άργησε να ‘ρθει:

1922 μ.Χ. (ΙΙ)

Στης Σμύρνης την τρελή φωτιά σφυριά με γύφτικα καρφιά

ξανά σταυρώνουν τον λαό πάνω σε πέτρινο σταυρό

μανάδες με μωρά παιδιά, μαχαίρια μέσα στην καρδιά

ναυάγια σ’ άπατο βυθό, λουλούδια σε βαθύ γκρεμό.


Με αποτέλεσμα οι Μικρασιάτες να πάρουν το δρόμο της προσφυγιάς, αναζητώντας νέες πατρίδες στην απέναντι ελληνική γη:

Προσφυγιά Ι

Εδώ, που λες, πλαγιάσαμε στην άμμο

η μοίρα μας μάς ξέβρασε στη Σάμο

κι άλλους τους πέταξε σε Χιο και Μυτιλήνη

έτσι το θέλησε του πόλεμου η δίνη.

 

Όπου έχτισαν τη νέα του ζωή σε συνθήκες αδιανόητες, ξεχασμένοι από Θεό κι ανθρώπους και με το τραύμα στην ψυχή: 

Χαθήκαμε στην Κοκκινιά

Χαθήκαμε στην Κοκκινιά

απ’ του Θεού το μάτι

γιατί στον άδικο ντουνιά

βασίλεψε η απάτη.

 

Μάνα μου

Μάνα μου, κλαίνε τα πουλιά κι εγώ μαζί τους κλαίω

παραμιλώ, παραπατώ και τον καημό μου λέω

άνθρωπο δεν απάντησα γλυκά να μου μιλήσει

στερέψανε οι αγκαλιές στης ανθρωπιάς τη βρύση.

 

Όμως δεν ξέχασαν, όπως δεν ξεχνούμε κι εμείς, οι απόγονοί τους άμεσα ή έμμεσα. Και δεν ξεχνούμε γιατί, ευαίσθητες φωνές όπως αυτή του Δημήτρη Φιλελέ, έταξαν το ταλέντο τους στην υπηρεσία της Μνήμης. 

Ομηρία

(Σφραγισμένα χείλια)

Γύρω χείλια σφραγισμένα δε μιλούν για το κακό

το λαμπάδιασμα της Σμύρνης, του καπνού τον πανικό

μόνο μάτια βουρκωμένα μ’ ένα δάκρυ που κυλά

όνειρα ξεριζωμένα στο λαιμό σφίγγουν θηλιά.

……….

Πίσω δεν γυρνούν τα χρόνια, τα ρολόγια προχωρούν

μόνο στα μαλλιά τα χιόνια τον καημό δεν λησμονούν

κι αν στης μοίρας το αδράχτι κόπηκε η χρυσή κλωστή

όρκο βάζουμε και άχτι η φωνή μας ν’ ακουστεί

μιαν αυγή που θα χαράξει και το δίκιο θα φανεί

η ζωή μας για να γίνει σαν και πρώτα γιορτινή.

 

Όπως ομολογεί ο ποιητής στο εισαγωγικό του σημείωμα στη συλλογή, παρουσιάζοντας με ενάργεια και συνοπτικά μέσα από ποιες «διαδρομές» και με ποια «εργαλεία»  κατόρθωσε να συνθέσει το έργο του:

«Ξεδιαλέγοντας τις ψηφίδες της μνήμης που η συνένωσή τους θα σχημάτιζε το πολυπρόσωπο μωσαϊκό της ποιητικής συλλογής Μυθ…ιστόρημα, ταξίδεψα μέσα στον ιστορικό χρόνο της τελευταίας εκατονταετίας της ελληνικής πραγματικότητας. Ό,τι αποτυπώθηκε με λόγο ποιητικό, ήταν ένα αξεδιάλυτο μείγμα αφηγήσεων αγαπημένων προσώπων που έζησαν στο πετσί τους το δράμα του ξεριζωμού, της προσφυγιάς, του πολέμου, της αδελφοσφαγής, της προδοσίας και προσωπικών βιωμάτων της μακράς πτωτικής πορείας της κοινωνίας, που μας οδήγησε στην πολυπλόκαμη κρίση αξιών και στον κατακερματισμό του κοινωνικού ιστού».

Είθε, λοιπόν, τα εκατό χρόνια από την Καταστροφή να σταθούν αφορμή για όλους μας, μέσα από την ανάγνωση και ενασχόληση με σημαντικά έργα που βλέπουν το φως της δημοσιότητας φέτος, όχι μόνο να αναστοχαστούμε το Γεγονός, αλλά και να οδηγηθούμε στην βαθιά κατανόησή του, καθώς και των επιδράσεών του στην ιστορία του τόπου, την ταυτότητα μας ως έθνος και το μέλλον μας ως λαός. Πρόκειται για μια μορφή «διεργασίας» του συλλογικού μας τραύματος. Κι αυτή η διεργασία δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί αποκλειστικά με τη λογική, αλλά για να γίνει ολοκληρωμένα έχει απόλυτη ανάγκη τη συμμετοχή του συναισθήματός μας.

Αυτή την ιδιαίτερη όψη «διεργασίας» προσφέρει και διευκολύνει η ποιητική συλλογή «Ομηρία» του Δημήτρη Φιλελέ και γι’ αυτό είναι πολύτιμη. 


Πηγή πρώτης δημοσίευσης: 

Ομηρία, Δημήτρης Φιλελές, Εκδόσεις Αττικός (literature.gr)