“Ροδάφ’νον” του Κώστα Διαμαντίδη - Θεατρική κριτική

 

Ροδάφ’νον

Κείμενο: Κώστας Διαμαντίδης – Σκηνοθεσία: Θέμης Μουμουλίδης

Ερμηνεία: Τάκης Βαμβακίδης

Θεατρικός μονόλογος στο «Από Μηχανής Θέατρο»

 

“Η αγάπη είναι φωτιά. Ή μπαίνεις μέσα και καίγεσαι

ή μένεις απ’ έξω και κρυώνεις...”.

 

Γράφει ο Δημήτρης Φιλελές

 

Εισαγωγικά:

Υπάρχουν κάποιες φορές που τύχη αγαθή μεριμνά, ώστε ένα βιωματικό λογοτεχνικό έργο να διαπεράσει το φράγμα του γραπτού λόγου και να αποδοθεί στον χώρο της θεατρικής προφορικότητας. Και όταν οι χαρακτήρες του ερμηνευτούν ως ενσάρκωση της αλήθειας, τότε μπορεί να ανοίξει τα φτερά του, να γίνει μια αγκαλιά για να χωρέσει όσους και όσες ταξίδεψαν στον κόσμο του.

Αυτό συμβαίνει με τη θεατρική μεταφορά του βιβλίου «Ροδάφ’νον» του Κώστα Διαμαντίδη, το οποίο έχει ήδη καταταγεί στις κορυφές της ποντιακής γραμματείας, καθώς οι ιστορικές αναφορές δεν περιορίζονται στον χώρο της καταγραφής, αλλά συνδυάζονται με την ηθογραφία και την αυτοβιογραφία, ενώ το παρελθόν αξιοποιείται ως ρίζα ενός δέντρου που ζει στο παρόν και το βλέμμα του είναι στραμμένο στο μέλλον. Επιπλέον, η μυθιστορηματική πλοκή του έργου και οι αυθεντικοί διάλογοι μεταξύ των προσώπων είναι στοιχεία που αυξάνουν τη δυναμική του γραπτού λόγου, ενώ μπορούν να γίνουν πυξίδα για τη θεατρική του απόδοση.

 

Η υπόθεση:

Η γιαγιά Παρθένα και ο εγγονός της Κωνσταντίνος (ο συγγραφέας) είναι οι πρωταγωνιστές ενός αδιάλειπτου διαλόγου, στον οποίο εκείνη εκπροσωπεί τη συλλογική μνήμη και ο εγγονός της τον δέκτη, που αναλαμβάνει με ζήλο τον ρόλο του φορέα στους επόμενους. Με τον τρόπο αυτό διασφαλίζεται η μεταλαμπάδευση της γνώσης και παραμένει άσβεστη η ιστορική διαδρομή του Ποντιακού Ελληνισμού διά μέσου των αιώνων, σαν αλυσίδα που δεν της λείπει ούτε ένας κρίκος. Με τον τρόπο αυτό το ριζικό σύστημα του δέντρου (η γιαγιά) προσφέρει “τροφή” στον κορμό και στα φύλλα του (τον εγγονό), που οφείλει να στρέφεται πάντα προς το φως. Τόσο απλά και τόσο ανθρώπινα.

Πέρα όμως από την ιστορική διάσταση του βιβλίου, στην οποία ο ξεριζωμός δεν εμφανίζεται ως κυρίαρχο αφήγημα, αλλά ως σπαραγμός που οι άνθρωποι φέρουν ως μόνιμο τραύμα, η ουσία βρίσκεται στην ανθρώπινη διάσταση του αφηγήματος, στις απώλειες που καθεμιά γίνεται μια χαρακιά στην ανθρώπινη ψυχή, αλλά και μια δοκιμασία που έχουμε χρέος να υπερβούμε, να κατανικήσουμε τη μικροψυχία και να βγούμε ακόμα πιο δυνατοί και πιο ισορροπημένοι μέσα από τη μάχη.

Ως άνθρωπος που έζησε τον βίαιο εκπατρισμό, την περιθωριοποίηση, την απαξίωση και τη βύθιση στη δίνη του εμφύλιου σπαραγμού, η Παρθένα θέτει ως αντίβαρο το ροδάφ’νον, ένα λουλούδι του τόπου της, που η μυρωδιά του μπορεί να αντισταθμίσει όλο το βάρος της ψυχής της. Και δεν χάνει ευκαιρία να υπενθυμίζει ότι οι άνθρωποι δεν βάζουν μεταξύ τους σύνορα, αυτά είναι δημιούργημα της κάθε λογής εξουσίας, που αντί να μας ενώνει, θέλει να μας χωρίζει. Μιλώντας όμως για εξουσία, δεν περιορίζεται στην πολιτική της διάσταση, αλλά και σε εκείνη της οικογένειας, που της απαγόρευσε να ζήσει τον μεγάλο της έρωτα με τον Ρετσέπ, έναν φτωχό αλλόθρησκο. Για να γίνουν και οι δυο τους τραγικοί ήρωες ενός ανεκπλήρωτου έρωτα. Για να καταδείξει η Παρθένα (και ο συγγραφέας) με την επίσκεψη στο μνήμα του πόσο οι κοινωνικές συμβάσεις στραγγαλίζουν την ανθρώπινη ψυχή.

Τέλος, αν και το ρόδαφ’νον δεν περνά τα σύνορα της χώρας μας -γιατί η απώλεια είναι και παραμένει απώλεια-, ο συγγραφέας έχει ήδη πραγματοποιήσει το ταξίδι ως φόρο τιμής στα πάτρια εδάφη και η γιαγιά Παρθένα, έστω και με δυο φυλλαράκια στα χέρια της, γίνεται η ζωντανή μαρτυρία του τόπου της που δεν παύει να ζητά δικαίωση.

 

Η παράσταση ως συνολική εικόνα:

Καθώς το αρχικό κείμενο είναι εξολοκλήρου γραμμένο στην ποντιακή διάλεκτο, ο Θέμης Μουμουλίδης και η Μάρθα Μαυρίδου, επωμίζονται το βαρύ φορτίο όχι μόνο της θεατρικής μεταφοράς αλλά και της επιλογής των μερών εκείνων που θα παραμείνουν στην αρχικής του μορφή και εκείνων που θα αποδοθούν κοινή νεοελληνική γλώσσα. Και πράγματι με αριστοτεχνικό τρόπο δημιουργούν έναν εξαιρετικά επιτυχημένο συνδυασμό που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του κοινού από την αρχή μέχρι το τέλος της παράστασης.

Η σκηνοθετική προσέγγιση του Θέμη Μουμουλίδη διακρίνεται για τη λιτότητα και  τη στιβαρότητά της, με τη μετωπική και ευθυτενή έκθεση του αφηγητή του στο κοινό, ακριβώς όπως ταιριάζει στη μαχητική και ακατάβλητη ράτσα των Ποντίων. Παράλληλα, φροντίζει ώστε η συναισθηματική φόρτιση που κυριαρχεί να μην επικαλύπτει όλα τα υπόλοιπα και εξίσου σημαντικά μηνύματα του κειμένου.

Η Ανδρομάχη Ζαχαριά μετουσιώνει δυναμικά σε σκηνικό χώρο τη σκηνοθετική άποψη, με όλα τα απαιτούμενα φθαρτά-άφθαρτα “υλικά” που δημιουργούν τη νοητή γραμμή σύνδεσης του παρελθόντος με το μέλλον.

Οι μουσικές παρεμβάσεις του Γιάννη Λουπάκη συνοδεύουν διακριτικά αλλά χαρακτηριστικά την αφήγηση και τις ρωγμές από το ανοιχτό τραύμα.

Οι φωτισμοί του Νίκου Σωτηρόπουλου εστιάζουν με προσοχή και ευαισθησία στην πολυμέτωπη και πολυπρόσωπη εικόνα του αφηγητή, εναλλάσσοντας τα σκιερά σημεία της ψυχής με τις φωτεινές εξόδους.

Τέλος, η μεταγραφή των υπέρτιτλων από την Παναγιώτα Ιωακειμίδου βάζουν τη δική τους πινελιά στη συνολική αρτιότητα της παράστασης.

 

Η ερμηνεία:

Η υψηλή ερμηνευτική ποιότητα του Τάκη Βαμβακίδη προσφέρει υπεραξία σε όσα επί σκηνής διαδραματίζονται. Ένας άνθρωπος, μόνος του, παίρνει στις πλάτες του το δράμα της προσφυγιάς και το μεταφέρει αγόγγυστα από το παρελθόν στο παρόν. Με πάθος, συγκίνηση και ρίγος ψυχής ο καλλιτέχνης ενσαρκώνει πολλαπλούς ρόλους, η φωνή του και το σώμα του βυθίζονται στο είναι των ηρώων του, τους αγγίζει μέχρι την πλήρη ταύτιση, διασχίζει τα μονοπάτια της καρδιάς τους και ψάχνει μέσα στο σκοτάδι μέχρι να βρει μαζί τους και μέσα τους διέξοδο στο ζωογόνο φως. Στο ζωηρό βλέμμα του καθρεφτίζονται τα συναισθήματα και στις συσπάσεις του προσώπου του ζωγραφίζεται η αδιάκοπη μάχη του ανθρώπου να υπερασπιστεί τις αξίες του και να δικαιώσει την αιτία της ύπαρξής του. Ο Βαμβακίδης δεν υποδύεται, ούτε ενσαρκώνει, αλλά ζει μέσα από τους ανθρώπους που περνούν από τη σκηνή, γίνεται ένα μαζί τους και δεν τους αποχωρίζεται ούτε κατά τη διάρκεια του ενθουσιώδους χειροκροτήματος. Γιατί δεν το εισπράττει για τον εαυτό του αλλά εξ ονόματος της ζωντανής μνήμης τους. Μια εμβληματική ερμηνεία που δεν μπορεί παρά να συζητηθεί.

 

Συνοψίζοντας:

Πρόκειται κυριολεκτικά για μια παράσταση σταθμό και ως τέτοια επιβάλλεται να ιδωθεί. Γιατί προφανώς δεν αποτελεί ένα θεατρικό έργο που σχετίζεται αποκλειστικά με τον Ποντιακό Ελληνισμό, αλλά με το βαρύ φορτίο και το συλλογικό τραύμα της προσφυγιάς, που παραμένει, δυστυχώς, διαχρονικό και δραματικά επίκαιρο (και όχι ως αποκλειστικό ελληνικό “προνόμιο”). Μέσα από τον αυθεντικό λόγο και την τραγική εικόνα καλούμαστε να το δούμε στην πραγματική του διάσταση και να πράξουμε ως συν-άνθρωποι. Να αποφασίσουμε τι πραγματικά μας χωρίζει και τι πραγματικά μας ενώνει. Γιατί η ιστορία δεν είναι στείρα ανάγνωση ή αποστήθιση, αλλά ζωντανή πυξίδα στο παρόν και στο μέλλον.

 

Η ταυτότητα της παράστασης:

Κείμενο: Κώστας Διαμαντίδης

Θεατρική Μεταφορά: Θέμης Μουμουλίδης, Μάρθα Μαυρίδου

Σκηνοθεσία: Θέμης Μουμουλίδης

Σκηνικός χώρος – κοστούμια: Ανδρομάχη Ζαχαριά

Μουσική: Γιάννης Λουπάκης

Φωτισμοί: Νίκος Σωτηρόπουλος

Λύρα & τραγούδι (ηχογραφημένα): Δημήτρης Καρασαββίδης

Μετάφραση υπέρτιτλων: Παναγιώτα Ιωακειμίδου

Φωτογραφίες: Κώστας Θωμαΐδης

Βοηθός σκηνοθέτη: Μάρθα Μαυρίδου

Επικοινωνία: Ειρήνη Λαγουρού

Δ/ση παραγωγής: Σταμάτης Μουμουλίδης

Διοργανωτής: 5^η Εποχή Τέχνης/ 5 Season Art

 

Πληροφορίες:

Από Μηχανής Θέατρο - Πάνω Σκηνή, Ακαδήμου 13, Μεταξουργείο

Παραστάσεις: Από 24 Οκτωβρίου έως 8 Νοεμβρίου 2026

Σάββατο 24/10 (21:00), Κυριακή 25/10 (18:00)

Παρασκευή 30/10 (21:00), Σάββατο 31/10 (21:00), Κυριακή 1/11 (18:00)

Παρασκευή 6/11 (21:00), Σάββατο 7/11 (21:00), Κυριακή 8/11 (18:00)

Πηγή πρώτης δημοσίευσης: To "Ροδάφ'νον" στο fractal