«Ο Μέγας Ιεροεξεταστής»
σε σκηνοθεσία και ερμηνεία
Κωνσταντίνου Κωνσταντόπουλου
στο Θέατρο Αλκμήνη
Γράφει ο
Δημήτρης Φιλελές
Εισαγωγικά:
Ο «Μέγας Ιεροεξεταστής» είναι ένα απόσπασμα από τους
«Αδελφούς Καραμαζώφ», το κορυφαίο και τελευταίο μυθιστορηματικό έργο του
Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Πρόκειται για έναν διάλογο μεταξύ του Ιβάν, του άθεου
και διανοούμενου αδελφού, με τον Αλιόσα, τον μικρότερο από τους τρεις, θερμό
οπαδό της χριστιανικής πίστης και δόκιμο μοναχό. Ο Ιβάν διαβάζει στον αδελφό
του ένα ονειρικό ποίημα (στην πραγματικότητα πρόκειται για φιλοσοφικό δοκίμιο) που
έγραψε, στο οποίο ο Χριστός επιστρέφει στη γη –και συγκεκριμένα στη Σεβίλη– την
εποχή που Ιερά Εξέταση ρίχνει σωρηδόν στην πυρά «προς δόξαν Θεού» τους
«αιρετικούς».
Όταν ο Μέγας Ιεροεξεταστής αντιλαμβάνεται την
παρουσία του, Τον συλλαμβάνει. Το ίδιο βράδυ Τον επισκέπτεται στο κελί της
φυλακής και επιχειρεί να μάθει τον λόγο της επίσκεψής Του, ενώ παράλληλα
εκτοξεύει εναντίον του ένα δριμύ κατηγορώ, επειδή αυτά που δίδαξε είναι, κατά
τη γνώμη του, πρακτικά ανεφάρμοστα για το ταπεινό ανθρώπινο είδος. Φτάνει να
Τον απειλήσει ότι θα Τον ρίξει στην πυρά το επόμενο πρωί, αλλά λυγίζει μπροστά
στην ατάραχη και ειρηνική όψη Του. Τελικά αποφασίζει να Τον απελευθερώσει,
λέγοντάς του να φύγει και να μην επιστρέψει ποτέ ξανά.
Ο Ντοστογιέφσκι εξαπολύει εμμέσως πλην σαφώς ένα
κατηγορητήριο κατά της τσαρικής και της κάθε αυταρχικής εξουσίας, που ήδη έχει
δοκιμάσει στο πετσί του με την καταδίκη του σε θάνατο, που μετατράπηκε σε
εξουθενωτική εργασία στα κάτεργα της Σιβηρίας.
Με πρόσχημα τις αυθαιρεσίες των προκαθήμενων της
εκκλησίας που κόβουν και ράβουν στα μέτρα τους τη χριστιανική διδασκαλία και τη
χρησιμοποιούν ως μέσο υποταγής των μαζών, καυτηριάζει την έκνομη εξουσία που
επιβάλλει τις παρανομίες της ως νόμους και υποδουλώνει ανενδοίαστα το άτομο,
αρκεί να αποκομίσει το μέγιστο όφελος.
Η υπόθεση (διασκευή):
Ο Ιβάν διαβάζει στον αδελφό του, Αλιόσα, ένα ποίημα
που έγραψε, μια ονειρική συνάντηση του Μεγάλου Ιεροεξεταστή της Σεβίλλης με τον
Ιησού. Με την ισχύ της κοσμικής του
εξουσίας Τον φυλακίζει και έτσι βρίσκει την ευκαιρία να Τον επισκεφτεί στο κελί
Του, απαιτώντας να μην προσθέσει ούτε λέξη σε όσα έχει πει, γιατί ήδη αυτά ήταν
αρκετά για να διαταράξουν την ισορροπία της κοινωνίας. Και αναγκάστηκε αυτός
και οι όμοιοί του, οι μορφωμένοι και συνετοί, να πάρουν τα ηνία και να βάλουν
τα πράγματα στη θέση τους, θυσιάζοντας ίσως και την απόλαυση της σωτηρίας της
ψυχής τους αλλά και της επουράνιας ζωής.
Ο Ιεροεξεταστής κατηγορεί τον Ιησού ότι ενώ είχε τη
δύναμη να υποτάξει διά βίου τους πιστούς προσφέροντάς τους τα απαραίτητα
επίγεια αγαθά, Εκείνος τους προσέφερε την ελευθερία της βούλησης και τη δύναμη
της αγάπης. Και αυτά είναι αγαθά που ξεπερνούν κατά πολύ την πεπερασμένη
ανθρώπινη ύπαρξη, είναι δυσβάσταχτα για τους ώμους του αδύναμου ανθρώπινου
γένους. Τον κατηγορεί επιπλέον ότι αρνήθηκε το μυστήριο και το θαύμα ως μέσα
για να πείσει και να υποτάξει μια για πάντα εκείνους που Τον ακολούθησαν, ενώ
ξέρει πολύ καλά ότι αν ο Θεός δεν μπορεί να κάνει θαύματα, τότε οι άνθρωποι θα
τον απορρίψουν και θα αναζητήσουν άλλον, πιο ικανό και πειστικό Θεό. Και ακόμα
περισσότερο τον κατηγορεί ότι ενώ είχε τη δύναμη να πάρει στα χέρια του την
κοσμική εξουσία και να γίνει ισόβιος και απόλυτος άρχοντας, αρνήθηκε να το
πράξει, σκορπίζοντας δυστυχία στους ανθρώπους.
Ισχυρίζεται ότι όλα αυτά αναγκάστηκαν να κάνουν
αυτός και οι όμοιοί του για να επέλθει η ισορροπία, να γίνουν οι άνθρωποι
ευτυχισμένοι, να γίνουν αδύναμοι στασιαστές που τους αρέσει να υποτάσσονται, να
έχουν το δικαίωμα στην αμαρτία και στη συγχώρεση, να πάψουν να αγαπούν
πραγματικά και να μισούν με πάθος. Και το εξουσιαστικό του παραλήρημα
ολοκληρώνεται με τη δήλωση άρνησης της αγάπης προς Αυτόν και με την αυθάδη και
προκλητική επωδό «κρίνε με αν μπορείς και αν τολμάς».
Πώς απαντά ο Ιησούς σε όλα αυτά; Με σιωπή, με
κατανόηση, με τρυφερότητα και με ένα φιλί στα χείλη, που καίει τον γνώστη της
αλήθειας περισσότερο και από τις φωτιές της κόλασης.
Η παράσταση ως συνολική εικόνα:
Ο Κωνσταντίνος
Κωνσταντόπουλος ξεκινά το διπλό του εγχείρημα (σκηνοθέτης και ερμηνευτής)
διαθέτοντας δύο σημαντικά όπλα στην καλλιτεχνική του φαρέτρα: την άριστη
μετάφραση του πρωτότυπου κειμένου από τον ποιητή Άρη Αλεξάνδρου, αλλά και την εξαιρετική προσαρμογή του σε μορφή
μονολόγου από τη Ματίνα Μοσχόβη. Επιπλέον, στη σκηνοθετική αντίληψη της παράστασης
έχει δύο άξιους και πολύτιμους συνεργάτες, τον Κωστή Σαββιδάκη και την Άννυ
Ζερβού. Όλα είναι έτοιμα, λοιπόν, για να μας υποδεχτεί σε μια σκηνή όπου
κυριαρχεί αρχικά το σκοτάδι, που διασπάται από το (αγαπημένο του) βαθύ κόκκινο
χρώμα, γεννώντας από την πρώτη στιγμή ποικίλους συμβολισμούς: κόκκινο της
αμαρτίας, κόκκινο της προδοσίας, κόκκινο της θυσίας και του αίματος, κόκκινο
της αγάπης ή μήπως κόκκινο ενός ανεκπλήρωτου έρωτα που η προσδοκία του έχει
φωλιάσει για πάντα στην καρδιά μας; Ίσως και όλα αυτά μαζί, καθώς αναδύονται
τις στιγμές που η πλοκή κατ’ επανάληψη κορυφώνεται.
Ο Ιεροεξεταστής του Κωνσταντόπουλου είναι όπως και
όσο πρέπει σφοδρός και αμετανόητος, ανάλγητος και αυθάδης, ασυγκίνητος,
περιπαικτικός και παραληρηματικός. Και όλες αυτές οι πλευρές του φωτίζονται με
επιμέλεια και υποβλητικότητα από ένα κόκκινο χρώμα που εστιάζει κυρίως στα
μάτια και στο στόμα του, κάνοντας τη φιγούρα του τόσο αποκρουστική και
φοβιστική, την ίδια στιγμή που νιώθεις και την πλήρη αδυναμία της μπροστά στο
μεγαλείο του θεανθρώπου που δίδαξε την ελευθερία και την αγάπη, όσο και αν το
βάρος τους είναι κάποτε τραγικά δυσβάσταχτο.
Είναι αξιοθαύμαστος ο τρόπος που με το μίνιμουμ των
τεχνικών μέσων δημιουργείται ένα συναρπαστικό και άκρως εντυπωσιακό αισθητικό
αποτέλεσμα.
Η ερμηνεία:
Ένας εμβληματικός, σαγηνευτικός και καθηλωτικός
«Μέγας Ιεροεξεταστής» είναι ο Κωνσταντίνος
Κωνσταντόπουλος. Επιβλητικός και αυθαίρετος θρησκευτικός εξουσιαστής με
πλήρη επίγνωση των πράξεων και του επίγειου ρόλου του, που δεν διστάζει να
επιβάλει τον δικό του νόμο και να τον υποστηρίξει με βαθύ φανατισμό.
Με παρουσία που ρίχνει ίσκιο βαρύ και γεμίζει τη
σκηνή, με φωνή ανατριχιαστική που βγαίνει από τα σπλάχνα και ξεχύνεται σαν
δριμύ κατηγορώ κατακεραυνώνοντας τον σιωπηλό θεάνθρωπο που στέκεται απέναντί
του, με λόγο καταιγιστικό και ανατρεπτικό που δεν επιδέχεται αντιρρήσεις,
γίνεται πόλος έλξης όχι μόνο της ακοής και της όρασης αλλά και των σκέψεων και
των συσχετισμών που αυτόματα και αυθόρμητα γεννιούνται στο κοινό.
Με υπεροψία υπεραμύνεται των πεποιθήσεών του, με
βρυχηθμούς ψυχής χλευάζει την αδύναμη ανθρώπινη φύση και μετά λόγου γνώσεως
αρνείται το κήρυγμα της αγάπης. Με το πλεονέκτημα της κοσμικής εξουσίας ανενδοίαστα αναλαμβάνει την ευθύνη των
ενεργειών του και με αλαζονεία δηλώνει έτοιμος για την ώρα της κρίσης του, αν
τολμήσει ο δικαιοκριτής να σταθεί τιμωρός των έργων του.
Η ερμηνεία του διακρίνεται για τη στόφα της υψηλής
υποκριτικής του τέχνης, καθώς, παρά τη στατικότητα του ρόλου, με συγκλονιστική
εκφραστικότητα του προσώπου, με τον ιδιαίτερο τρόπο εκφοράς του λόγου και την
υψηλή ένταση των χειρονομιών δομεί μια ισχυρή προσωπικότητα που δονεί
συναισθηματικά, συγκλονίζει ψυχικά ακροβατώντας στα όρια της λογικής με τον
παραλογισμό και μαγνητίζει τα βλέμματα.
Συνοψίζοντας:
Πρόκειται για έναν θεατρικό μονόλογο που αφήνει το
ανεξίτηλο στίγμα μιας κορυφαίας ερμηνείας αλλά και μιας συνολικής προσέγγισης,
που μπορούν να χαρακτηριστούν ως ο τέλειος συνδυασμός για την άριστη απόδοση
ενός τόσο απαιτητικού κειμένου, που δεν έχει γραφτεί με τη μορφή θεατρικού
έργου. Μια παράσταση που αξίζει να ιδωθεί, καθώς σκιαγραφεί με τρόπο
χαρακτηριστικό τη μικρότητα της κάθε λογής εξουσίας αλλά και την ακατάλυτη
δύναμη της αγάπης και του πανανθρώπινου ιδανικού της ελευθερίας. Το
χειροκρότημα είναι το ελάχιστο «ευχαριστώ» για όσα ο θεατής παίρνει μαζί του
όταν πέφτει η αυλαία.
Συντελεστές:
μετάφραση: Άρης Αλεξάνδρου
επεξεργασία κειμένου: Ματίνα Μόσχοβη
σκηνοθεσία – ερμηνεία:
Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος
βοηθοί
σκηνοθέτη: Κωστής Σαββιδάκης, Άννυ Ζερβού
φωτογραφίες:
Κλεοπάτρα Σάρλη
επεξεργασία
ήχου: studio 19 – Κώστας Μπώκος
επικοινωνία:
Νατάσα Παππά
Θέατρο ΑΛΚΜΗΝΗ
Αλκμήνης 8, Γκάζι, τηλέφωνο
κρατήσεων: 210 3428650
Τιμές
εισιτηρίων
Κανονικό: 20€
Μειωμένο [φοιτητές,
άνεργοι, ΑμεΑ, άνω των 65]: 15€
Kερκίδα - θέση σε μαξιλάρι [μόνο από
το ταμείο του θεάτρου]: 10€
Προπώληση
- Tiketservices.gr
παραγωγή: DUKE
productions
συμπαραγωγή: «θέατρο
ΣΥΝ ΚΑΤΙ – σύνολο τέχνης»
Μονόλογος – διάρκεια: 60΄ χωρίς διάλειμμα
βίντεο: https://www.youtube.com/watch?v=fUHblg-s7Cg
Πηγή πρώτης δημοσίευσης: "Ο Μέγας Ιεροεξεταστής" στο fractal
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου