Στρατής Γαλανός - Έτσι κάνουν όλοι - κριτική βιβλίου

 

Στρατής Γαλανός

Έτσι κάνουν όλοι – Cosi Fan Tutti

Πρότυπες Εκδόσεις Πηγή, 2026

ISBN: 978-618-254-019-0

 

“Βαδίζοντας στον σκοτεινό λαβύρινθο του έρωτα

που οδηγεί στην ανθρωποφαγία”

 

Γράφει ο Δημήτρης Φιλελές

 

Ο Στρατής Γαλανός, λάτρης και άριστος γνώστης της όπερας, παραφράζοντας το έργο του Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ “Così fan tutte” (Έτσι κάνουν όλες) σε “Così fan tutti” (Έτσι κάνουν όλοι), μας προσκαλεί σε ένα επιφανειακά εύθυμο αφήγημα, που κατά βάθος είναι ένα ψυχογράφημα των ερωτικών σχέσεων, που από τα πιο αγνά αισθήματα παραδόξως καταλήγουν στην ανθρωποφαγία.

Ο Στρατής Γαλανός, όπως είναι ήδη γνωστό από τη λογοτεχνική του διαδρομή, είναι συγγραφικά αδίστακτος, ανεπανάληπτα πρωτότυπος, διάχυτα μουσικός και ποιητικός, βαθιά στοχαστικός και προπαντός αφόρητα αληθινός.

Στο νέο του μυθιστορηματικής πλοκής έργο αναδεικνύεται και η θεατρικότητα του λόγου του, καθώς οι διάλογοι μεταξύ των χαρακτήρων, όπως και οι παράλληλοι μονόλογοι, προσδίδουν στο πόνημά του μια επιπλέον διάσταση.

Η καυστική ειρωνεία και ο διαπεραστικός σαρκασμός της πένας του ξεψαχνίζει τις σάρκες και λιανίζει ανελέητα τις αρθρώσεις και τα κόκαλα στις σχέσεις των δύο φύλων αλλά και ολόκληρης της σύγχρονης κανονικότητας, μέχρι να φτάσει στο μεδούλι, δηλαδή εκεί που βρίσκεται η αλήθεια που συχνά δεν θέλουμε να παραδεχτούμε, μιας και η αλήθεια πότε δεν ήταν, δεν είναι, ούτε και θα είναι βολική. Και προφανώς η αλήθεια δεν είναι μία, δεν έχουμε εμείς την αποκλειστικότητά της, υπάρχουν και οι αλήθειες των άλλων. Και είναι τόσες πολλές και τόσο αληθινές, που το πράγμα μπερδεύεται όλο και πιο πολύ.

Οι χαρακτήρες που ως παντεπόπτης πλάθει, άλλοτε σε ζευγάρια και άλλοτε ως λανθάνοντα μέλη ιψενικών τριγώνων, είναι το αποκορύφωμα μιας ιδιοφυούς σύλληψης, καθώς μέσα από τον λόγο και τις ενέργειές τους διαπιστώνουμε ότι στις περσόνες του συναντάμε μια πρωτόφαντη ενσωμάτωση όλης της κοινωνικής διαστρωμάτωσης με τις κάθε λογής μικρότητες, με τα μίση και τα πάθη που ελλοχεύουν στις πιο σκοτεινές γωνιές της ανθρώπινης ύπαρξης. Η ωριμότητα της ηλικίας, οι γνώσεις, τα αξιώματα ή η κοινωνική αποδοχή δεν αποτελούν με κανένα τρόπο εχέγγυα ανθρωπιάς ή σωφροσύνης. Αντίθετα, κάτω από δεδομένες συνθήκες πίεσης, το «τέρας» καθενός βρίσκει όχι μόνο διέξοδο ανάδυσης, αλλά και επιχειρήματα «σοβαρής» αιτιολόγησης των πεπραγμένων του.

Η διαφθορά απαντάται και στους κύκλους της καλής κοινωνίας και στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Η χρησιμοποίηση του μέσου ως τρόπου ανέλιξης δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο των κύκλων του θεάματος. Και η τραχύτητα της εξουσίας δεν περιορίζεται στα κρατητήρια των αστυνομικών τμημάτων. Όλα διαχέονται και φτάνουν μέχρι τις πιο απομακρυσμένες άκρες του κοινωνικού ιστού, επιχειρώντας να δηλητηριάσουν ό,τι ελάχιστο έχει μείνει ακόμα ανέπαφο.

Είναι επίσης προφανές ότι οι κληροδοτημένες αντιλήψεις και συμπεριφορές είναι βαθιά ριζωμένες εκατέρωθεν και δεν ξεριζώνονται ούτε με ευχολόγια ούτε με μηχανιστικές προσαρμογές ή βελτιώσεις των παλιών μοντέλων με σύγχρονα ανταλλακτικά. Ωστόσο, κανένας και καμία δεν μπορεί να πάρει απαλλαγή από το βάρος της ατομικής ευθύνης που του/της αναλογεί στο παρόν.

Τρεις άντρες και τρεις γυναίκες που καλύπτουν όλο το φάσμα των ηλικιών είναι οι “δράστες” του αφηγήματος. Μοιράζονται εξίσου τον χώρο, τον χρόνο και τον λόγο. Γυμνοί αποδίδονται προς κρίση και προς εξαγωγή συμπερασμάτων στο αναγνωστικό κοινό.  

Ο έρωτας φαίνεται, κατά την εκδοχή των ηρώων, να είναι η πηγή όλων των δεινών τους, καθώς αυτός ο αλάθευτος θηρευτής τοξεύει το αντικείμενο του πόθου τους. Αυτός τους οδηγεί στην επιλογή που γίνεται τελικά πηγή της δυστυχίας τους. Αυτή όμως είναι η εύκολη εξήγηση για όσα τους συμβαίνουν, αλλά όχι και η σωστή ή η δίκαιη. Γιατί κανένας δεν παραδέχεται ότι το αντικείμενο του πόθου, μετά την «κατάκτησή» του, καταλήγει τροφή του ακόρεστου εγώ του, ότι απαιτείται υποταγή στη συνήθεια, ότι παύει η αποδοχή της διαφορετικής οπτικής και επιδίωξη και σκοπός ζωής γίνεται η απορρόφηση του ενός  αποκλειστικά στις επιθυμίες και τις βλέψεις του άλλου. Και όταν φτάνει η στιγμή της απόρριψης, η μανία οδηγεί στον μονόδρομο του παραλογισμού και της εκδίκησης.

Η λογική των γυναικών καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αφού για όλα ευθύνεται η πατριαρχία, η πορεία του άλλου φύλου, που θέλει πάντα νε επιβάλλεται, είναι: «Κακομαθημένο παιδί, προβληματικός έφηβος, ανώριμος άντρας, στριμμένος γέρος».

Η λογική των ανδρών υποστηρίζει ότι το να «θέλεις να της λιώσεις το κεφάλι» για όσα σου έχει κάνει, αυτό «δεν είναι έγκλημα, είναι τιμωρία».

Στο έργο, οι διάλογοι μεταξύ των τριών ανδρών, που διακρίνονται για τον αυθορμητισμό τους, χωρίς καθωσπρεπισμούς, χωρίς λεκτικούς φραγμούς, με ύφος χειμαρρώδες έως καταιγιστικό, αποκαλύπτουν τον ψυχισμό των χαρακτήρων με τις έντονες διακυμάνσεις εξάρσεων και πτώσεων. Ο τρόπος γραφής είναι τέτοιος, που ο αναγνώστης θα μπορούσε άνετα να φανταστεί τον τόνο της ομιλίας, τις γκριμάτσες του προσώπου, τις χειρονομίες ή τη στάση του σώματός τους, αλλά και να αντιληφθεί τον έκδηλο μισογυνισμό τους.

Ακολουθούν οι διάλογοι των γυναικών, οι οποίοι κινούνται στο ίδιο μήκος κύματος, με τις κατηγορίες κατά των ανδρών να εξαπολύονται σαν ρευστή ηφαιστειακή μάζα, με επιχειρήματα αδιάσειστα για το δίκιο τους, με την ανάλυση μιας πραγματικότητας που δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας και είναι επαρκής για να συμπαρασύρει τον αναγνώστη στη δική τους αλήθεια. Ακούγοντας την αλήθεια τους, δεν μπορείς παρά να συμφωνήσεις μαζί τους, ιδιαίτερα σε μια εποχή που η πατριαρχία δεν διαθέτει και τα καλύτερα διαπιστευτήρια. Δεν μπορείς παρά να δικαιολογήσεις τη μισανδρία τους.

Και όμως. Αμφότερες οι πλευρές ψεύδονται. Η αλήθεια τους είναι εντελώς υποκειμενική και τα γεγονότα παρουσιάζονται μέσα από το παραμορφωτικό κάτοπτρο της κάθε πλευράς, προκειμένου να δικαιώσουν και να ισχυροποιήσουν την άποψή τους. Όσο λέγονται απέχουν πολύ από όσα έχουν συμβεί και μοιάζουν με την υπερασπιστική γραμμή θύματος σε δικαστήριο για τη βαριά καταδίκη του κατηγορούμενου.

Μπορούμε να ζήσουμε χωρίς γυναίκες! Μπορούμε να ζήσουμε χωρίς άντρες! Ανόητα πυρά εκατέρωθεν με τη μισανθρωπία σε όλο της το μεγαλείο.

Η ιλαροτραγική πλευρά της υπόθεσης είναι ότι ενώ άνδρες και γυναίκες διατείνονται ότι είναι προτιμότερο να ζουν με την απουσία του άλλου φύλου, το μόνιμο θέμα συζήτησης είναι ακριβώς αυτό. Το άλλο φύλο είναι πάντοτε παρόν στις συζητήσεις τους και αποτελεί θέμα πρωτεύον, έστω και με τη μορφή σωρείας κατηγοριών. Προφανώς δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς αυτό, αλλά τους είναι εξίσου δύσκολο, έως αφόρητο, να το παραδεχτούν.

Παρ’ όλα αυτά, οι ήρωες και οι ηρωίδες του βιβλίου αρνούνται να βάλουν φρένο στον κατήφορο των ανυπόστατων ισχυρισμών τους, που φτάνει συχνά μέχρι τον παραλογισμό.

Ωστόσο, ο Στρατής Γαλανός, παίρνοντας απόσταση από τους χαρακτήρες που ο ίδιος δημιούργησε, άλλοτε μέσα από τα λόγια τους και άλλοτε στις μικρές παύσεις μεταξύ των μονολόγων ή των διαλόγων, μεριμνά ώστε  με σαφήνεια, ψυχραιμία και καθαρή ματιά να καταθέτει τη δική του άποψη, πάντα με τον απαραίτητο σαρκασμό και την ειρωνεία που οι καταστάσεις προκαλούν. Και λέει ξεκάθαρα ότι άλλος κανένας δεν είναι υπεύθυνος για όσα μας συμβαίνουν πέρα από την ίδια την ανθρώπινη φύση, που πολύ συχνά αρνείται να αποδεχθεί τη δική της πραγματικότητα και, εφόσον χρειάζεται, να προσπαθήσει ή να τολμήσει να την αλλάξει. Γι’ αυτό και μετά από την παταγώδη αποτυχία της πατριαρχίας, ο συγγραφέας πιθανολογεί ότι είναι εξίσου πιθανό η επόμενη εξουσία να είναι ακόμα χειρότερη.

Διατηρώντας τις αποστάσεις, ο συγγραφέας μας κοινοποιεί την καθαρή εικόνα της πραγματικότητας, που ίσως δεν έχουμε αντιληφθεί πόσο δυσάρεστη και αλλοπρόσαλλη είναι: Ενώ διάγουμε μια παρατεταμένη περίοδο ειρηνικής συνύπαρξης, δεν έχουμε πάψει να διακατεχόμαστε από τα μίση και τα πάθη μας. Και είναι τόσο ισχυρά και τόσο έντονα επιθυμούν να αναδυθούν στην επιφάνεια και να κυριαρχήσουν, λες και έχουμε λύσει όλα τα άλλα μας προβλήματα και αναζητούμε κάτι ενδιαφέρον για να περάσουμε την ώρα μας ευχάριστα.

Το αφήγημα έχει τέτοια ροή και τόσο ενδιαφέρον, που το πρώτο πράγμα που εξασφαλίζει στον ανάγνωση είναι ότι δεν πρόκειται σε καμία περίπτωση να πλήξει ή να χασμουρηθεί από ανία. Αντίθετα, τον κρατά σε συνεχή εγρήγορση και του προκαλεί την έντονη επιθυμία να συνεχίσει στην επόμενη σελίδα.

Φτάνοντας όμως προς το τέλος του βιβλίου, ο συγγραφέας μας αποκαλύπτεται με εμφανή φιλοσοφική διάθεση, παίρνοντας θέση για τις απόψεις περί ζωής αλλά και περί θανάτου. Ίσως πρόκειται για μια εκ βαθέων εξομολόγηση, ίσως για ένα ακόμη λογοτεχνικό τέχνασμα του πολυμήχανου Στρατή Γαλανού, για να μη μας αφήσει σε ησυχία. Ίσως μας κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, επισημαίνοντας τόσο τη ματαιότητα όλων των στρατηγικών επιβολής που έχουμε μετέλθει, αλλά και υπενθυμίζοντας μας -γιατί συχνά πυκνά το λησμονούμε- την αναπότρεπτη φθαρτότητα της φύσης μας, έναν νόμο που κανένας ποτέ δεν μπορεί να υπερκεράσει.

Είναι απολύτως βέβαιο ότι διαβάζοντας τις ανθρώπινες ιστορίες του βιβλίου, οι αναγνώστες διασταυρωνόμαστε με κομμάτια του εαυτού μας, των συμπεριφορών και των αντιδράσεών μας σε αντίστοιχες ή παρόμοιες συνθήκες. Γι’ αυτό και προτείνω οι αναγνώστες να αφεθούν κυρίως στην ηδονική ένταση του γραπτού λόγου, έχοντας κατά νου μια φράση από τις  ηρωίδες του βιβλίου, όταν οι τρεις φίλες σβήνουν το ένα και μοναδικό κεράκι στην τούρτα της εορτάζουσας: «Ένα κεράκι! Μια ζωή την έχουμε και ας τη χωρίζουμε σε χρόνια!».

Και, παρακαλώ, μη βιαστείτε να βγάλετε συμπεράσματα. Οι ανατροπές είναι συνεχείς, από την αρχή μέχρι το τέλος. Αφού ολοκληρώσετε την ανάγνωση, θα έχετε όλο τον χρόνο στη διάθεσή σας...

 

Γνωριμία με τον συγγραφέα:

Ο Στρατής Γαλανός γεννήθηκε στην Αθήνα το 1968. Διαμένει μόνιμα στη Νέα Ιωνία Αττικής. Είναι εκ γενετής τετραπληγικός και μετακινείται με αναπηρικό αμαξίδιο. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών απ’ όπου αποφοίτησε το 1991. Μιλά τέσσερις γλώσσες, αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά και ισπανικά, με αντίστοιχα πτυχία πανεπιστημίων του εξωτερικού. Μετά την πρακτική του εξάσκηση, εργάστηκε αρχικά ως δικηγόρος (1993-1996), κατόπιν ως υπάλληλος γραμματειακής υποστήριξης στον ΑΝΤΕΝΝΑ (1996) και τέλος ως διοικητικός υπάλληλος στην ΕΥΔΑΠ (1997-2012), από όπου και συνταξιοδοτήθηκε. Διετέλεσε μέλος της Εξελεγκτικής Επιτροπής του Πανελλήνιου Συλλόγου Παραπληγικών – ΠΑΣΠΑ.

Έχει γράψει τα μυθιστορήματα Η διαδρομή και το κόμιστρο (2019), Η σονάτα Waldstein (2022), Το τέλος της διαδρομής (2024), Ό,τι απέμεινε ένας σκαραβαίος (2025), Έτσι κάνουν όλοι – Cosi Fan Tutti (2026) και τη συλλογή διηγημάτων Μνήμες Μνήματα Μνημεία (2023).

Κυκλοφορούν στην αγγλική γλώσσα:  The Route and the Fare (2021), What’s Left: A Scarab (2021).

Το διηγήματά του Η νοσταλγία του σολομού, Το καψόνι, Ο βιασμός της Αφροδίτης και Το ράγισμα συμπεριλαμβάνονται στις επετειακές ανθολογίες των Πρότυπων Εκδόσεων Πηγή Από τη γη της Μικρασίας στα μονοπάτια της προσφυγιάς, Μνημοσύνη και Αλύτρωτη Κύπρος – Από την Κατοχή στα Κατεχόμενα.

Προσωπικό ιστολόγιο: https://www.stratisgalanos.com/

Πηγή πρώτης δημοσίευσης: "Έτσι κάνουν όλοι" στο fractal