"Νεκρές ψυχές" του Νικολάι Γκόγκολ Απόδοση: Σοφία Καραγιάννη

 

Νεκρές ψυχές του Νικολάι Γκόγλολ

Θεατρική κριτική του Δημήτρη Φιλελέ

 

Η υπόθεση:

Στις «Νεκρές ψυχές», το ένα του και μοναδικό μυθιστόρημα, ο Νικολάι Γκόγκολ καυτηριάζει με λόγο εύστοχο και διαπεραστικό το καθεστώς της δουλοπαροικίας που ίσχυε στην τσαρική Ρωσία μέχρι τα μέσα του 19^ου αιώνα, καθώς οι δουλοπάροικοι (ψυχές) αποτελούσαν ιδιοκτησία των γαιοκτημόνων, που είχαν το δικαίωμα αγοραπωλησίας ή υποθήκευσής τους, όπως ακριβώς μπορούσαν να κάνουν με κάθε άλλο περιουσιακό τους στοιχείο. Τουλάχιστον αυτό δηλώνεται στην επιφάνεια του αφηγήματος. Όμως το πρόβλημα είναι πολύ πιο βαθύ και ουσιώδες, όταν ο αδύναμος άνθρωπος, ο κοινός θνητός, μεταμορφώνεται νόμιμα σε αντικείμενο εμπορικής διαπραγμάτευσης, χωρίς να έχει δικαίωμα στην ίδια του την ύπαρξη. Και όταν μία κοινωνία στο σύνολό της αποδέχεται ως λογική αυτή τη συνθήκη, τότε η νέκρωση και η σήψη της ανθρώπινης ψυχής έχει προχωρήσει σε τέτοιο βαθμό, που μόνο το εκ θεμελίων γκρέμισμα είναι η ενδεδειγμένη λύση.

Ωστόσο, και μέχρι αυτό να συμβεί, άνθρωποι της μεσαίας κυρίως τάξης, όπως ο  Πάβελ Ιβάνοβιτς Τσίτσικοφ, δεν θα πάψουν να μηχανεύονται τρόπους και να εκμεταλλεύονται την ευκαιρία πλουτισμού που μπορεί να τους δοθεί, αν βάλουν σε εφαρμογή μια «έξυπνη» ιδέα. Ο ήρωας δεν είναι παρά ένας αδίστακτος και ανήθικος –πλην νομιμοφανής– απατεωνίσκος που σκαρφίζεται την αγορά τίτλων νεκρών δουλοπάροικων από τους πρώην ιδιοκτήτες τους, ώστε να τους χρησιμοποιήσει ως εχέγγυο για να αναπτύξει υποτιθέμενη επιχειρηματική δραστηριότητα.  

Νεκρά ανθρώπινα αισθήματα, νεκρές συνειδήσεις, νεκρές ηθικές αξίες  που περιγράφονται με υποδόριο διδακτισμό μέσα από τη σκληρή πραγματικότητα, τις ρεαλιστικές καταστάσεις, αλλά και τη σωστή δόση πικρής κοινωνικής σάτιρας.

Όταν όμως η αλγεινή πραγματικότητα του παρελθόντος διασυνδεθεί –όπως συμβαίνει στην παράσταση– με αντίστοιχες σημερινές απάνθρωπες τακτικές αντιμετώπισης του ανθρώπου, διάχυτες στην παγκόσμια κοινότητα, ως αριθμού στατιστικής, ως ανώνυμης μονάδας παραγωγής κέρδους, ως χρεογράφου που μπορεί να γίνει χαρτί διαπραγμάτευσης στην αγορά εργασίας και στην πολιτική, ή ως άχρηστου υλικού όταν δεν μπορεί πλέον να αποφέρει κέρδος (βλέπε συνταξιοδότηση), το κλασικό αποκτά δυναμική που το μετασχηματίζει σε σύγχρονο και επίκαιρο. Και αν στις μέρες μας οι εκλιπόντες, οι «νεκρές ψυχές», δεν μπορούν να είναι επενδυτικό προϊόν (και αυτό υπό αίρεση), μπορούν κάλλιστα να αποτελέσουν αντικείμενο εκμετάλλευσης των οικείων τους από τους επαγγελματίες της εκφοράς στην τελευταία τους κατοικία.

 

Η παράσταση ως συνολική εικόνα:

Η βραβευμένη (δικαίως!) σκηνοθέτις Σοφία Καραγιάννη αναλαμβάνει για μια ακόμα φορά το εγχείρημα της μεταφοράς του αφηγηματικού-ποιητικού λόγου και της μυθιστορηματικής πλοκής σε λόγο θεατρικό και δράση επί σκηνής. Καταπιάνεται με ένα κείμενο με σημαντικές ελλείψεις, αξιοποιεί κάθε σημαντική λεπτομέρεια, αφαιρεί, προσθέτει και τροποποιεί με σεβασμό και χειρουργική ακρίβεια, μέχρι να δημιουργήσει μια στιβαρή συνολική θεατρική εικόνα, που από την πρώτη στιγμή κερδίζει τον θεατή και τον κρατά εθελούσια δέσμιο της δράσης μέχρι το συγκλονιστικό φινάλε. Επιλέγει τον γοργό ρυθμό εξέλιξης, έναν καλπασμό αμείωτης έντασης από την αρχή μέχρι το τέλος, ενώ παράλληλα φωτίζει το παρόν μέσα από το παρελθόν και κινεί τα νήματα που οδηγούν στην κορύφωση.

Για μια ακόμα φορά, με αξιοζήλευτη ευρηματικότητα που ξεπερνά τα συνήθη όρια μεταφέρει το κοινό νοερά στους χώρους –εσωτερικούς ή εξωτερικούς– που διαδραματίζονται τα γεγονότα με το μίνιμουμ των απαιτούμενων μέσων, ενώ καθοδηγεί τους δρώντες επί σκηνής στην απόλυτη εργαλειοποίηση κάθε μέλους του σώματός τους και στην ακραία εκμετάλλευση των υποκριτικών τους δυνατοτήτων.

Η αισθητική αρτιότητα του τελικού αποτελέσματος είναι καθηλωτική. Η σκηνοθετική προσέγγιση της Σοφίας Καραγιάννη είναι για μια ακόμα φορά εμπνευσμένη, υποδειγματική, αξιοθαύμαστη και αξιέπαινη από κάθε άποψη. Συνεργάτιδές της στην επίπονη αυτή διαδρομή η έμπειρη Σβετλάνα Μαμαλούι ως σύμβουλος δραματουργίας και η Μαρία Χαριτοπούλου ως βοηθός σκηνοθέτη.

Η σκηνογράφος και ενδυματολόγος Γεωργία Μπούρδα, ο συνθέτης της μουσικής Γιώργος Χριστιανάκης, η επιμελήτρια της κίνησης Μαργαρίτα Τρίκκα, η υπεύθυνη για τους φωτισμούς Βασιλική Γώγου και η μακιγιέζ Στέλλα Χατζοπούλου κινούνται στο ίδιο μήκος κύματος. Καθένας στον τομέα του είναι προφανές ότι έχει δώσει τον καλύτερό του εαυτό, έχει συντονιστεί και συγχρονιστεί με τη σκηνοθετική ματιά και από τη θέση του συμπράττει με όλες του τις δυνάμεις, ώστε να φτάσει στο κοινό η άριστη τελική εικόνα.

 

Οι ερμηνείες:

 

Ο Ιωσήφ Ιωσηφίδης, ως πρώτος μεταξύ ίσων στον πρωταγωνιστικό ρόλο, δεν υποδύεται, αλλά είναι ο Πάβελ Ιβάνοβιτς Τσίτσικοφ, είναι ο τυχοδιώκτης που θέλει να αναρριχηθεί κοινωνικά πατώντας κυριολεκτικά επί πτωμάτων. Επί σκηνής δρα εξαντλητικά τόσο ως προς τις σωματικές του δυνάμεις όσο και ως προς τις ψυχικές ακροβασίες. Η συναισθηματική του κατάσταση έχει αλλεπάλληλες εναλλαγές που συμβαίνουν με ταχύ ρυθμό, ενώ το σώμα του ταυτίζεται απόλυτα με τις απαιτήσεις της στιγμής. Γίνεται κωμικός ή δραματικός, απαιτητικός ή παρακλητικός, σκληρός ή ιπποτικά ευγενικός, ή όλα αυτά μαζί σε ένα παραλήρημα αρκεί να πετύχει τον σκοπό του. Φοράει κάθε φορά το προσωπείο που τον φέρνει πιο κοντά στο επιθυμητό χωρίς τύψεις ή ενοχές. Οι μορφασμοί του προσώπου και οι έντονες σωματικές του συσπάσεις είναι το όχημα πάνω στο οποίο συνταξιδεύει ο θεατής και αισθάνεται κάθε απώλεια της ισορροπίας που οδηγεί σε πιθανή πτώση, ο λόγος του είναι το ρεύμα του ποταμού μέσα στο οποίο συμπαρασύρεται ο θεατής και βιώνει τη σταδιακή απώλεια της ανθρωπιάς που προκαλεί ο αμοραλισμός – όχι μόνο ενός ανθρώπου, αλλά μιας κοινωνίας. Ο θεατής συνοδοιπορεί μαζί του από την άνοδο μέχρι την πτώση και επισφραγίζει την ανεπανάληπτη ερμηνεία του με ένα παρατεταμένο ζωηρό και από καρδιάς χειροκρότημα.

Ο Διονύσης Λάνης, ο Γιάννης Μάνθος, ο Χρήστος Παπαδόπουλος και ο Κωνσταντίνος Πασσάς είναι οι τέσσερις συμπρωταγωνιστές και ισάξιοι στυλοβάτες της παράστασης. Υποδύονται ρόλους (γυναικείους και ανδρικούς) αδιάκοπα εναλλασσόμενους και εκ περιτροπής επαναλαμβανόμενους, Μοχθούν σωματικά και ψυχικά, με την ηδονή αποτυπωμένη στα κάθιδρα πρόσωπά τους, με το πάθος που αναδύεται σε κάθε τους κίνηση, με τον εκπληκτικό συντονισμό των κινήσεων που υποδηλώνει στρατιωτική πειθαρχία και πλήρη έλεγχο κάθε εκατοστού της σκηνής. Τέσσερις σκηνικές παρουσίες που λειτουργούν ως ένα σώμα διαιρεμένο σε ισοδύναμα κλάσματα, που το κάθε ένα ανά πάσα στιγμή συμπεριφέρεται υποδειγματικά ως μέρος του όλου. Και όλοι μαζί αλληλεπιδρούν και ωθούν τον πρωταγωνιστή σε ακρότητες, τον υποβάλλουν σε συνεχή περιδίνηση, είναι ταυτόχρονα συνεταίροι και αντίπαλοί του σε από κοινού εγκλήματα, συνεργάτες και αντίζηλοί του όταν τα συμφέροντα συγκρούονται, συνυπεύθυνοι στην εξάπλωση της κοινωνικής σήψης, και καθώς μεταμορφώνονται αστραπιαία με πρωτόγνωρο συντονισμό, συναποτελούν τον απόλυτο μηχανισμό σωμάτων και συναισθημάτων με κορυφαίες και ισότιμες ερμηνείες. Απόλυτα δικαιολογημένο το θερμό και ενθουσιώδες χειροκρότημα που επίσης εισπράττουν από το κοινό.

Εν κατακλείδι, πρόκειται για μια εξαιρετική θεατρική παράσταση που συνιστάται ανεπιφύλακτα και το θεατρόφιλο κοινό πρέπει οπωσδήποτε να δει.

 

Η ταυτότητα της παράστασης

 

Σκηνοθεσία: Σοφία Καραγιάννη

Ελεύθερη απόδοση-Διασκευή: Σοφία Καραγιάννη

Σύμβουλος Δραματουργίας: Σβετλάνα Μαμαλούι

Σκηνικά-Κοστούμια: Γεωργία Μπούρδα

Πρωτότυπη μουσική: Γιώργος Χριστιανάκης

Επιμέλεια κίνησης: Μαργαρίτα Τρίκκα

Σχεδιασμός φωτισμών: Βασιλική Γώγου

Βοηθός Σκηνοθέτη: Μαρία Χαριτοπούλου

Μακιγιάζ: Στέλλα Χατζοπούλου

Φωτογραφίες: Χριστίνα Φυλακτοπούλου

Trailer: Στέφανος Κοσμίδης

Επικοινωνία: Χρύσα Ματσαγκάνη

Παραγωγή: GAFF

 

Ερμηνεία (αλφαβητικά): Ιωσήφ Ιωσηφίδης, Διονύσης Λάνης, Γιάννης Μάνθος. Χρήστος Παπαδόπουλος, Κωνσταντίνος Πασσάς.

 

Θέατρο Θησείον, Ένα Θέατρο για τις Τέχνες, Τουρναβίτου 7, Αθήνα 105 53

Παραστάσεις: Τετάρτη (19:00), Παρασκευή, Σάββατο (21:00), Κυριακή (18:15)

Κρατήσεις θέσεων: στο ταμείο του θεάτρου 2103255444 (καθημερινά 18.00-21.00, Κυριακή 17.00-21.00, εκτός Πέμπτης)

και ηλεκτρονικά: Νεκρές ψυχές | Εισιτήρια online! | More.com

Πηγή πρώτης δημοσίευσης: Νεκρές ψυχές - σε απόδοση Σοφίας Καραγιάννη

 

 

...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς

Τύχη αγαθή μας έφερε στο "Σύγχρονο Θέατρο" ((Ευμολπιδών 45, Κεραμεικός) για τη θέαση της παράστασης "...καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς", μεταφορά του ομότιτλου βιβλίου του Χρόνη Μίσσιου. Σε μια θεατρική αίθουσα που δεν έπεφτε καρφίτσα και όλοι κρατούσαμε την ανάσα μας επί ενενήντα λεπτά, βιώσαμε το πρωτόγνωρο ανελέητο σφυροκόπημα τόσο των επί σκηνής τεκταινομένων όσο και των αλλεπάλληλων δονήσεων που μεταφέρονταν υπό μορφή ωστικού κύματος στο καθηλωμένο κοινό. 

Όχι πως η θεατρική ομάδα GAFF δεν μας έχει ήδη προσφέρει δείγματα της αξιοθαύμαστης σκηνικής παρουσίας της, όχι πως κάθε φορά δεν ανεβάζει όλο και πιο ψηλά τον πήχη με πάντα επιτυχημένα άλματα, όμως αυτή τη φορά οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι υπερέβη κάθε όριο και προσδοκία και του πλέον απαιτητικού θεατρόφιλου. Σκηνοθετικά, σκηνογραφικά, υποκριτικά, όλα άψογα, άριστα, κορυφαία. 

Το ακατάπαυστο χειροκρότημα των όρθιων θεατών ήταν το ελάχιστο αντίδωρο του κοινού στους τέσσερις εμφανείς ήρωες του έργου, αλλά και σε όλους τους αφανείς συντελεστές που έχτισαν αυτό το αριστουργηματικό θεατρικό οικοδόμημα. 

Είναι μια θεατρική δημιουργία που πρέπει όλοι οι Έλληνες να δούμε, να νιώσουμε και να αναμετρηθούμε με την αλήθεια της και την αλήθεια μας.

Μικρό ευχαριστώ από καρδιάς η γραπτή ματιά μου που ακολουθεί...

«Αγωνίζομαι να μείνω άνθρωπος». Μέσα σ’ αυτή τη φράση ο αιρετικός Χρόνης Μίσσιος περικλείει όλη την ιδεολογία του. Έδωσε τον αγώνα διά βίου από το αδιαπραγμάτευτο αριστερό μετερίζι του και τον κέρδισε αντιμετωπίζοντας την κοινωνική αδικία, τους εξευτελισμούς, τα βασανιστήρια και τη θανατική ποινή. Αυτή την άνιση μάχη περιγράφει στο αυτοβιογραφικό του αφήγημα «…καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς», που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1985  από τις εκδόσεις γράμματα. Από τα Ποταμούδια των προσφύγων, των καπνεργατών, των κυνηγημένων κομμουνιστών στη Θεσσαλονίκη της φτωχολογιάς και αντί για το σχολείο, στο λιμάνι αναζητώντας τον επιούσιο με το κασελάκι του. Από τα Γιαννιτσά στις αντάρτικες ομάδες κι από κει στον Δημοκρατικό Στρατό. Μέχρι τη σύλληψή του το 1947 και την καταδίκη του σε θάνατο, τη συμπτωματική σωτηρία του και το μακρύ οδυνηρό ταξίδι του στις φυλακές–κολαστήρια (Βίδος, Γεντί Κουλέ, Αβέρωφ, Μακρόνησος, Άη-Στράτης, Κορυδαλλός...) ως πολιτικός κρατούμενος μέχρι το 1973 με ένα μικρό διάλειμμα από το 1962 ως το 1967. Στη φυλακή ο θανατοποινίτης Μίσσιος περιγελά τον θάνατο και μαθαίνει γράμματα, για να μας παραδώσει ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά κείμενα της σύγχρονης ιστορίας μας. Μια ιδιότυπη συνομιλία με νεκρούς και ζώντες, με απόντες και παρόντες, με παρελθόντες και μελλούμενους.

Η Σοφία Καραγιάννη και η Μυρτώ Αθανασοπούλου αναλαμβάνουν τη μεταφορά του πεζού λόγου επί σκηνής. να εικονοποιήσουν τα συναισθήματα, να ενοποιήσουν το κοινό με τους ερμηνευτές, να μας παρασύρουν στη δίνη των πέτρινων χρόνων με διόφθαλμη όραση, πυροβολώντας ακατάπαυστα με ιαματικές αλήθειες. Το εγχείρημα επικεντρώνεται στην περίοδο του εμφύλιου σπαραγμού, στη μετεμφυλιακή ασυδοσία  των νικητών και στην ακροβασία στο κενό των ηττημένων, το υλικό προσεγγίζεται με απόλυτο σεβασμό και η όλη προσπάθεια στέφεται από απόλυτη επιτυχία. Μια αδιάκοπη άσκηση ισορροπίας με διαδοχικές πτώσεις και κορυφώσεις, που θυμίζει ημιτονοειδές κύμα που σαρώνει στο διάβα του τις ανθρώπινες ψυχές. 

Η Σοφία Καραγιάννη αναλαμβάνει και την ευθύνη της σκηνοθεσίας σε συνεργασία με τη Γεωργία Μπούρδα στον σκηνογραφικό και ενδυματολογικό τομέα. Πώς αυτή η μάχη σωμάτων και ψυχών μπορεί να αποδοθεί στον περιορισμένο ομολογουμένως χώρο μιας θεατρικής σκηνής; Παρακολουθώντας την παράσταση ο θεατής διαπιστώνει ότι η σκηνοθετική ιδέα, η ευρηματικότητα και η σκηνογραφική άποψη συνδυάζονται άψογα, δημιουργώντας ένα αξιοθαύμαστο αποτέλεσμα, που αξίζει να χρησιμοποιηθεί για θεατρική διδασκαλία.  Τίποτα δεν λείπει, τίποτα δεν περισσεύει, όλα βρίσκονται στην κατάλληλη θέση την κατάλληλη στιγμή, όλα λειτουργούν όπως ένα καλοκουρδισμένο ρολόι και συμμετέχουν στην εξέλιξη του δράματος.

Επί σκηνής ο Ιωσήφ Ιωσηφίδης, στον πρωταγωνιστικό ρόλο του Χρόνη Μίσσιου, σε ρεσιτάλ ερμηνείας, με τη σωματοποίηση των συναισθημάτων στον υπερθετικό βαθμό, σηκώνει στους ώμους του το βάρος της εξέλιξης και της ροής της παράστασης. Μιλώντας στον σκοτωμένο σύντροφό του, που «γλίτωσε» από τα μαρτύρια που ακολούθησαν στα πέτρινα χρόνια της σιωπής, κατορθώνει παράλληλα να απευθύνεται σε όλους μας, να μεταφέρει με μοναδική παραστατικότητα το παρελθόν στο παρόν, να θέτει ερωτήματα για το μέλλον του ανθρώπου μέσα από την προσωπική εμπειρία ζωής. Μιλώντας με τους βασανιστές και τους δεσμοφύλακες, τους τοποθετεί απέναντι από την αμείλικτη προσωπική τους ευθύνη, απέναντι από το απάνθρωπο εγώ τους, για να αηδιάσουν και να το σιχαθούν.  Μιλώντας με τους συντρόφους του, τους βάζει να σταθούν μπροστά στην ωμή πραγματικότητα, να δουν τον κόσμο όπως είναι, χωρίς παρωπίδες, και να τον μετρήσουν με το ανθρώπινο και όχι το κομματικό ανάστημα. 

Ως σύγχρονος Προμηθέας δεσμώτης, τηρουμένων των αναλογιών, υπομένει αγόγγυστα την παράλογη τιμωρία του, δεν μετανοεί και παραμένει πιστός στο όραμά του μέχρις εσχάτων για μια παγκόσμια κοινότητα με καλύτερους ανθρώπους, την ώρα που από τα χέρια των ανθρώπων στάζει ακόμα το αίμα της σφαγής του δεύτερου μεγάλου πολέμου. Ο πρωταγωνιστής μάς στέλνει το προσωπικό του μήνυμα: Ό,τι συνέβη, ό,τι είμαστε, δεν διαγράφεταιˑ αντίθετα είναι ό,τι μας χρειάζεται για να μάθουμε πώς θα γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι.

Συνοδοιπορούν επί σκηνής ο Δημήτρης Μαμιός, ο Γιάννης Μάνθος και ο Κωνσταντίνος Πασσάς με ισάξιο υποκριτικό κρεσέντο, σε ρόλους εναλλασσόμενουςˑ άλλοτε βασανιστές, ή συγκρατούμενοι, άλλοτε δεσμοφύλακες ή συνοδοιπόροι και καθοδηγητές, με υποδειγματική ευχέρεια έκφρασης και προσαρμογής στην εκφορά του λόγου. Συνυπάρχουν εκρηκτικά ή με τρυφερότητα, συγκρούονται ασυγκράτητα, φτάνουν σε αδιέξοδα, γκρεμίζονται ή αιωρούνται, αλλά πάντα βρίσκουν τρόπο να ισορροπούν. Δίνουν τη μάχη της παράνοιας με τη λογική μέχρι να καταφέρουν να φτάσουν από το πηχτό σκοτάδι στο άπλετο φως. Τέσσερις μαχητές μέχρι τελικής πτώσης, συναγωνιστές ή αντίπαλοι, ενωμένοι σε ένα αόρατο σώμα, σε έναν αόρατο κοινό νου, που κινείται σαν ομάδα συγχρονισμένης κολύμβησης με την υποδειγματική κινησιολογική καθοδήγηση της Μαργαρίτας Τρίκκα. Τέσσερις σχοινοβάτες στα όρια του ακραίου, που όμως κατορθώνουν αριστοτεχνικά να μην υπερβούν ποτέ το εσωτερικό μέτρο, φτάνοντας σε ένα φινάλε που μπορεί να αποτελέσει τροφή για σκέψη για τον θεατή.

Συμπληρωματικά, οι φωτισμοί της Βασιλικής Γώγου είναι αρμονικά συνυφασμένοι με το εξωτερικό και το εσωτερικό τοπίο, ενώ η μουσική συνεισφορά του Μάνου Αντωνιάδη είναι τόση όση απαιτείται. 

Συνοψίζοντας, πρόκειται για μία από τις κορυφαίες παραστάσεις της φετινής θεατρικής χρονιάς που απευθύνεται για διαφορετικούς λόγους σε ευρύ ηλικιακό φάσμα κοινό και που υπάρχει οπωσδήποτε λόγος για να ιδωθεί. 

Τα στοιχεία της παράστασης

Διάρκεια: 85’ λεπτά

Κείμενο: Χρόνης Μίσσιος

Δραματουργική επεξεργασία: Σοφία Καραγιάννη, Μυρτώ Αθανασοπούλου

Σκηνοθεσία: Σοφία Καραγιάννη

Σκηνογραφία – Κοστούμια: Γεωργία Μπούρδα

Φωτισμοί: Βασιλική Γώγου

Μουσική: Μάνος Αντωνιάδης

Κίνηση: Μαργαρίτα Τρίκκα

Ερμηνεύουν: Ιωσήφ Ιωσηφίδης, Κωνσταντίνος Πασσάς, Δημήτρης Μαμιός, Γιάννης Μάνθος

Παραγωγή της Ομάδας GAFF

Δημήτρης Φιλελές